فرمانروايان آنها مستقيما بواسطهء بستن گمرك زياد بر اين محصولات و بطور غير مستقيم از كاميابى و پيشرفت اين تجارت سود هنگفتى ميبردند . اما ايجاد و تأسيس راه مراودهء مستقيم دريائى با اروپا اين اوضاع را دگرگون ساخت . در دو شريان تجارت كه خليج فارس و بحر احمر بودند جريان بازرگانى قطع شد . از آن تاريخ ثروت و قدرت كشورهاى مسلمان چون عثمانى و مصر رو بانحطاط گذاشت ، هرچند كه چند نسل ديگرى بايستى بگذرد تا اين راه دريائى كاملا استقرار يافته و نتايج آن كاملا بظهور برسد . درحقيقت اين سودها بدون جنگهاى سختى بدست نيامد مماليك مصر با سلطان گجرات پيمان اتحاد بسته و بمبارزهء پرتغالىها برخاستند ، ولى نيروى دريائى آنها با وجود موفقيت جزئى كه در سال 1507 بدست آورده بود . دو سال بعد كاملا منكوب و مغلوب شد . در سال 1538 دوباره يك خطر شديدترى پرتغالىها را مورد تهديد قرار داد و آن يك نيروى اعزامى عثمانيها بعدهء بيست هزار نفرى و شصت و شش كشتى بود . اين نيروى دريائى قوى قلعهء « ديو » را محاصره نمود و بواسطهء بمباران شديد و سنگين و حملات متعدد تقريبا آن را تصرف نمودند . اما درست در موقعى كه پرتغاليها آخرين منابع خود را از دست ميدادند يك دفعه محاصره مرتفع شده و علتش هم اين بود كه عثمانيها با سلطان كجرات منازعه نمودند و بدين سبب بسوى بحر احمر مراجعت كرده و اقيانوس هند را در تصرف كامل پرتغاليها باقى گذاشتند . « 1 » اهميت هرمز بندر هرمز كه همان اورمز ميلتون مىباشد و ماركوپولو از آن ( در فصل پنجاه و هفتم ) نام برده ، در شش ميلى جنوب غربى ميناب واقع شده و داراى اهميت بازرگانى عظيمى مىباشد . پس از رفتن ونيزيها اين مركز تجارت و بازار بزرگ براى اطمينان و امنيت بيشتر به همسايگى جزيرهء جرون انتقال يافت . در آنجا نيز نام قديم خود را از دست نداده و مدت دو قرن در تحت فرمانروايان

--> ( 1 ) - رجوع شود به « طلوع قدرت پرتغاليان در هند » تأليف ويت‌وى ( Whiteway ) . مقاله‌اى نيز تحت عنوان « پرتغاليها و تركان در اقياس هند در قرن شانزدهم » بقلم م . لانگورت ديمز در مجلهء انجمن آسيائى همايونى مورخ ژانويه 1921 بطبع رسيده است . ( مؤلف )