سرپرسى سايكس ( مترجم : سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى )
168
تاريخ ايران ( فارسى )
بيرحمى خود انقلاب و آشوبى برانگيخته اميران و فرماندهان در تحت يكنفر امير قازان خان نام براى خلع اوازخانى باهم دستبيكى شدند و آنها در اين نقشهاى كه كشيده بودند در سال بعد موفقيت حاصل نمودند . امير قزغن بعد از اين انقلاب تا زمان فوتش در 759 ( 1357 ) بواسطهء خانان دستنشانده و آلت دست حكمرانى كرده و بعد از او پسرش عبد الله بجاى پدر نشست . سارايى در نتيجهء نفوذ سالى وزير جديد ، از كار افتاده و سمرقند بار ديگر پايتخت يك امپراطورى قرار گرفت . عبد الله عاشق زوجهء خان بازيچه شده و آن بيچاره را بقتل رسانيده و تيمور شاه اوغلان را بجاى او بتخت نشانيد و اين عمل سبب آشوب شده جمعى برياست امير بيان سلدوز و نيز حاجى برلاس امير كش ( شهر سبز كنونى واقع در جنوب سمرقند ) متحد شده و برعليه او قيام كردند و اين قواى متحدهء اميران ، عبد الله را شكست دادند و او فرارا از جيحون گذشته و از اين صحنه ناپديد گرديد . فاتحين بادارهء امور حكومتى پرداخته ، ليكن بواسطهء بىكفايتى بيان سلدوز كه دائم الخمر بود مملكت بايالات كوچكى تقسيم گرديد و حاجى برلاس كارى غير از اين نتوانست بكند كه موقعيت خويش را در كش نگاهدارد . حكمران منگوليا يا جته در اينوقت تغلق تيمور خان بود و او اين هرجومرج و آشوب را كه ديد در ماوراء النهر حكمفرماست عازم شد كه آن را ضميمهء قلمرو خود كند و لذا قشونى در 761 ه ( 1360 ) فراهم كرده و روانه كش گرديد . اينجا حاجى برلاس حريف را قويتر ديده و دانست كه نميتواند در مقابل او پايدارى كند بخراسان گريخت و در آنحدود بدست راهزنان كشته شد . شهرت تيمور لنگ بايد دانست كه تيمور بيش از هرفاتح آسيائى در اروپا تأثير بخشيده - است . چنگيز خان در يكصد و پنجاه سال پيش مستقيما با خاور نزديك يا اروپا تماس پيدا نكرد بلكه ممالك و بلادى را دور از مدنظر غرب و غربى فتح نمود و اين بعد از مرگ او بوده است كه اخلاف و نسلهاى او روسيه را طرف شمال و بين - النهرين را طرف جنوب به تصرف آوردند برعكس تيمور لنگ ايران و مزوپوتاميا ( بين - النهرين ) را تسخير كرده و در آخر داخل روسيه گرديد و به قبچاق درهء سفلاى ولگا