مسافرت ماركوپولو در ايران 1271 ميلادى يك نتيجهء خوب كشورگشائى مغول ( كه شايد آن تنها نتيجه باشد ) اين است كه وقتى كه اخلاف و نسلهاى اين فاتحين رو به تمدن نهادند مايل شدند كه خرابيهاى پدران و اجداد خودشان را مرمت كنند ، تقريبا تمامى آسيا اينوقت به روى مسافرين و جهانگردان دنيا باز بوده - است . در اينجا ما ميسيون كارپينى و روبروكى را بطور شاهد مثال ذكر ميكنيم كه از ممالك و نقاط بعيده در آسيا و نيز از اروپا قطع مسافت كرده وارد قراقورم شده‌اند ، اين هيئت‌هاى تبليغى بطور حتم بايد از اوضاع همديگر بيش‌ازپيش مطلع شده باشند . بايد دانست نمونه‌اى كه آنها داده بودند بعدا بازرگانان متهور و سانحه‌جوى كه بزرگترين ايشان ماركوپولو « 1 » معروف « پدر جغرافى » مىباشد پيروى از آنها نموده و همان نقشه و مرام و منظور را تعقيب كرده‌اند . اينمطلب جالب‌توجه است كه سه نفر از جغرافىدانان دوره‌هاى باستان از ايران سخن رانده‌اند كه عبارتند از : 1 - هيرودوت كه در مائه پنجم قبل از ميلاد ميزيست . 2 - شانگ‌قين « 2 » كه در سدهء دوم پيش از ميلاد حيات داشت . 3 - ماركوپولو كه در قرن سيزدهم ميلادى زنده بود ولى كلام اينجاست كه نامبردهء اخير زبان آنكشور يعنى ايران را ميدانست و به خوبى تكلم ميكرده است و قطع نظر از هر تطبيقى كه ميتوان در اينجا برقرار نمود « 3 » ارزش واقعى اطلاعاتى كه بما داده قابل ملاحظه مىباشد . چنان كه از همين اطلاعات و مواد حاصلهء از اين دو جهانگرد و سياح اروپائى است كه

--> ( 1 ) - از كتاب‌هاى راجعهء باينموضوع كه مستند باشد « مسافرت ماركوپولو » يول ( Yule ) است كه بهترين و جالب‌ترين كتابى است تاكنون در اينموضوع نوشته شده است . چاپ سوم كتاب بوسيلهء پروفيسور هنرى كوردير انتشار يافته كه گفتارش دربارهء چين سند است ولى دربارهء ايران نه ، من در كتاب ده هزار ميل فصل 23 راجع به مسافرت ماركوپولو در داخل ايران صحبت داشته‌ام و در مجلهء انجمن جغرافيائى همايونى شمارهء 26 ( 1905 ) اينمسئله را مطرح بحث قرار داده‌ام كه آيا او بغداد را ديدار كرده است ، چنان كه يول و كوردير بر آن رفته‌اند . بنظرم كه او ديدار نكرده باشد و اين از طرف بيزلى در كتاب خودش جلد سوم صفحهء 49 تأييد شده است . ماركوپولو در واقع با پدر و عمش سفر كرده است . ( مؤلف ) ( 2 ) - Changkien ( 3 ) - يعنى آنچه را كه دربارهء ايران آن روز گفته با امروز ميتوان تطبيق كرد . مترجم