از ميلاد بحر مديترانه را پيموده بودند ، و ليكن احتمال مىرود كه مدتى قبل از اين تاريخ بابلىها در خليج فارس كشتىرانى كرده باشند ، بطوريكه در افسانه‌هاى آنان اشاره به مسافرت به دلمن « 1 » شده كه يا بحرين فعلى است يا ساحل مقابل آن و مقصد عمدهء از اين مسافرت بدست آوردن احجار بوده . در ازمنهء تاريخى سناخريب تجهيزى را كه در رأس اين خليج كرده به تفصيل نقل مىكند و بعدها نئاركوس سفرنامهء نوشته و چنان از روى صحت و وضوح مطالب را قيد كرده كه امروز اكثر لنگرگاههاى آن را ميتوان پيدا و تشخيص و تطبيق نمود ، بعدها سندباد ملاح از زبير نزديك بصره كرده و بقايقى كه از چين مىآمده برخورده است و چون بازمنهء اخير ميرسيم . تا اينكه در زمان صفويه شاه عباس به خيال كوتاه كردن دست پرتقالىها و اسپانيولىها از كليه نقاط خليج فارس و جزيره هرمز افتاد . بهمن مناسبت در سال 1620 ( 1028 هجرى ) براى حمله به پرتغالىها و اسپانيولىها با كمپانى « 2 » انگليس در هندوستان متحد شد . اين كمپانى جمعى از قواى دريائى خود را مأمور انجام اين مهم كرد . انگليس‌ها و ايرانيان از راه دريا و خشكى جزيره جاسك را سخت مورد حملات خود قرار دادند و آن ناحيه را متصرف شدند . شاه عباس پس از اين فتح حاضر به حمله به هرمز و بيرون آوردن آن سرزمين از چنگ پرتغالى افتاد و جمعى از سپاهيان را برياست اللّه‌ورديخان و پسرش امامقلى خان از راه خشكى الله‌وردى خان ، پس از نزديك شدن بحريه انگليس به ساحل خليج فارس ( ميناب ) با انگليسىها معاهده‌اى منعقد كرد . ( 1622 م ) كه پس از فتح هرمز آن را بمورد اجرا گذاردند . مفاد معاهده از اين قرار است : 1 - قصر جزيره هرمز توسط ساخلو ايرانى و انگليسى اشغال مىشود . 2 - از كليه مال التجاره‌هاى موجود عوارض گمركى گرفته مىشود و فقط پادشاه ايران و حاكم فارس از اين قانون مستثنى هستند . 3 - اسراء مسلمان بدولت ايران و اسراء غيرمسلمان بدولت انگليس تعلق مىگيرد . پس از عقد قرارداد ايران از راه خشكى و انگليس از راه دريا جزيره هرمز را مورد حمله قرار دادند و در سال ( 1030 هجرى ) آن ناحيه را متصرف شدند . بحر خزر كمتر دريائى استكه باندازهء بحر خزر كه مجاور ولايات شمالى بحرى ايران است جالب دقت‌نظر باشد طول آن از شمال بجنوب قريب ششصد ميل و عرضش در قسمت شمالى سيصد ميل ولى در قسمت جنوبى خيلى كمتر است و منقسم بسه حوزهء متمايز مىباشد . حوزهء شمالى بواسطهء ورود آب رود ولگا خيلى كم‌عمق است ، حوزهء وسط عميق است ليكن يكرشته كوه تحت البحرى از

--> ( 1 ) - DILMAN ( 2 ) - كمك دولت انگليس براى سركوبى پرتغالىها و اسپانيولىها بيشتر براى چپاولگرى خودش بوده نه كمك به دولت ايران .