احمد مجد الاسلام كرمانى

93

تاريخ انحطاط مجلس ( فارسى )

ولى قطعا در دوره سلطنت مرحوم محمد شاه بواسطه تصرفات وزير نالايق او رفته رفته به خرابى آن افزوده شد ، چرا كه شاه و وزير هردو درويش مسلك بودند و ارادتى بسلسله عرفا اظهار مينمودند و هر درويشى يا مرشدى بدر خانه آنها ميرفت ، مبلغى از اصل ماليات باسم وظيفه درباره او مقرر ميكردند ، در حالتى كه در مقابل آن مبلغ بر اصل ماليات اضافه نميكردند ولى بالنسبه باز چندان كسر محل نداشتند ، بلكه مرحوم محمد شاه شخصا مردى باغيرت و جنگجو بود و در دوره سلطنت خود چندين مرتبه قشون‌كشى كرد و خود شخصا بمحاصره هرات رفت و هرگز محتاج به قرض نشد . تا زمان سلطنت شاه مرحوم ناصر الدين شاه رسيد در اوائل جلوس ناصر الدين شاه با آنكه فتنه سالار از يكطرف و فتنه بابيه از طرفى

--> بودجه ايالت و ولايت بود گاهى براى چند ايالت و ولايت يك كتابچه تنظيم ميشد چنانچه دستورالعمل چند فصل داشت . 1 - فصل عوايد 2 - فصل مخارج 3 - فصل فاضل 4 - تخت باقى 5 - فصل فرد تفاوت . حكام ايالت و ولايت درآمدها را وصول كرده و مخارج را ميپرداختند و باقيمانده درآمدها را بخزانه ميفرستادند يا اگر مخارج ايالتى پيش از عوايد بود از خزانه كسرى درآمد ارسال ميشد ، جمع عوايد و مخارج كتابچه‌هاى دستورالعمل ايالات و ولايات و درآمدها و مخارج مركز بودجه كل مملكت را تشكيل ميداد از عوايد و مخارج دوره قاجاريه كمتر صورت حسابى در دست است در زمان آغا محمد خان و فتحعليشاه بين درآمدها و مخارج توازن برقرار بوده و حتى اغلب درآمدها بيش از مخارج بوده است در ايام محمد شاه هزينه‌ها بيش از درآمدها شد تا جائى كه در ابتداى صدارت امير كبير بودجه يك ميليون تومان كسر داشت و با اصلاحاتى كه امير كبير در امر ماليات‌ها و حذف مخارج و مستمرى هاى زايد كرد تعادل بودجه برقرار شد در زمان ناصر الدين شاه درآمد بر مخارج فزونى يافت در زمان مظفر الدين شاه رشته امور مالى به كلى از هم گسيخت و عده‌اى از درباريان بتفريط عوايد پرداختند . ص 1134 - 35 جلد دوم ايرانشهر نشريه شماره 22 كمسيون ملى يونسكو در ايران