سروران گردنكش كمر بندگى بر ميان جان بندند و دور و نزديك و ترك و تاژيك مطيع و منقاد گردند . » اوگتاى فرمود كه « هرچند فرمان چنگيز خان بر اين مضمون نفاذ يافته ، امّا برادر بزرگ‌تر و اعمام من هستند ، خصوصا برادر كهتر تولوى خان به تقلّد و التزام اين امر سزاوارتر ؛ چه ، راه و رسم و آيين معقول آن است كه پسر خردتر از خاتون بزرگ‌تر قايم‌مقام پدر باشد و يورت و خانه به او تعلّق دارد . [ 248 ب ] با وجود او و حضور ايشان من چگونه قاآنى كنم ؟ » شهزادگان به اتّفاق گفتند كه « چنگيز خان اين كار بزرگ را از ميان فرزندان و برادران به تو مفوّض گردانيد و حلّ و عقد آن به تو بازبسته . ما چگونه مخالفت حكم او توانيم كرد ؟ » القصّه بعد از الحاح و مبالغهء بسيار اوگتاى قاآن امتثال فرمان پدر و التزام اشارات اعمام و برادران را لازم شمرده بدان معنى رضا داد « 1 » و تمام شهزادگان و حضّار مجلس كلاه‌ها از سر برداشته ، كمرها بر دوش انداختند و در [ سال هوكار ] « 2 » ييل كه سال گاو باشد موافق شهور سنهء 626 [ هجرى ] چغتاى خان دست راست اوگتاى قاآن را گرفت ، و تولوى خان دست چپ ، و عمّش اوتچگين كمر او را گرفته بر تخت قاآنى نشانيدند . و تولوى خان كاسه داشت ، و تمامت حضّار مجلس نه نوبت در اندرون و بيرون مجلس زانو زدند و ملك را به خانيت او مباركباد گفتند و او را « قاآن » نام نهادند . بعد از آن قاآن فرمود تا اموال خزاين را حاضر گردانيدند و بر هركس از اقارب و عشاير ، به اندازهء همّت خويش قسمت فرمود . و چون كار از طوى و بخشش فارغ شد ، فرمود تا به موجب رسم و آيين ايشان سه روز متعاقب جهت روان چنگيز خان آش‌ها [ دادند ] و چهل دختر پرىپيكر خوب‌منظر را از نسل و اروق امرا كه هميشه ملازم چنگيز خان بودند برگزيده با جامه‌هاى گرانمايه به مرصّعات و جواهر آراسته و با اسبان گزيده پيش روح او فرستادند . و چون قاآن بر سرير مملكت و شهريارى قرار گرفت ، اوّل ياساق فرمود كه تمامت احكامى كه پيش از اين چنگيز خان فرموده بود برقرار باشند و به هيچ‌وجه تغيير و تبديل به آن راه ندهند و هر گناهى و جرمى كه بعد از روز فوت چنگيز خان تا روز جلوس ما از كسى صادر شده او را عفو فرموديم ، و بعد از اين اگر كسى بر فعل ناشايسته اقدام نمايد يا كارى كند كه موافق ياساق قديم و جديد نباشد تأديب و مكافات او فراخور گناهش به وى خواهد رسيد . و چون پيشتر از آنكه قاآن بر تخت نشيند و بعد از فوت چنگيز خان ، تولوى خان به اتفاق

--> ( 1 ) . به گفتهء شادروان عباس اقبال ، بيش از هركس يلوچوت ساى مشاور چينى چنگيز خان بود كه اصرار داشت اوگتاى به اين مقام برسد ؛ زيرا وى عقيده داشت اوگتاى بيش از دو برادر ديگر سلامت نفس و خيرخواهى داشت . - تاريخ مغول ، ص 136 . ( 2 ) . جامع التواريخ ، ج 1 ، ص 636 .