آن شهزاده تولوى خان عنان عزيمت به صوب نيشابور منعطف داشت . و چون دو منزل از مرو دور شد باز دو هزار سوار مغول را بازگردانيد كه به مرو رفته تفحّص نمايند و هركه را زنده يابند به قتل رسانند . اين نوبت ده هزار آدمى را كه در چاه‌ها و سوراخ‌ها پنهان شده بودند به قتل رسانيدند . در تاريخ جهانگشا مسطور است كه چند روز شمار كشتگان كردند . زياده از آنچه در شمار نيامده يكهزار و سيصد هزار و كسرى كه به قتل رسيده بود به قلم آمده . « 1 » القصّه شهرى بدان عظمت را آن‌چنان خراب كرده بودند كه مطلقا اثرى از آثار آن پيدا نبود و مدّت دويست و نه سال آن‌چنان صحرا شده بود كه آن‌مقدار سايه در آنجا يافت نمىشد كه آرامگاه حيوان وحشى تواند بود ، تا آنكه در تاريخ هشتصد و دوازده هجرى به يمن عنايت پادشاه مغفور مسرور شاهرخ سلطان بن امير تيمور گوركان آن بلده روى به عمارت نهاد . ذكر واقعهء نيشابور از دست مغول چون شهزاده تولوى خان از كار مرو فارغ گشت ، عنان عزيمت به صوب نيشابور منعطف داشت . نيشابوريان در آن‌وقت كه جبه‌نويان و سوبداى كه به عقب سلطان محمّد خوارزمشاه مىرفتند به نيشابور رسيده بودند ، به اندك پيشكش ، ايشان را از خود راضى ساخته ، گذرانيده بودند - و در اين ايّام شرف الدّين امير مجلس از قبل خوارزمشاه حاكم نيشابور بود - امير طغاچار ، كه داماد چنگيز خان بود ، را با ده هزار سوار ديگر از عقب جبه‌نويان و سوبداى به مساعدت ايشان فرستاده بود . « 2 » و چون ( در اواسط رمضان 617 ) به نيشابور رسيد ، جنگ كرد و بسيار مردم به قتل آورد . « 3 » آخر الأمر از قضا تيرى بر مقتل او رسيد و او نيز كشته شد ، بدان سبب شهزاده تولوى كمر انتقام نيشابوريان بر ميان بسته روى به آن شهر نهاد . بعضى نسخ تواريخ كشته شدن امير طغاچار ، داماد چنگيز خان ، را چنين آورده‌اند كه بعد از رفتن سلطان محمّد خوارزمشاه به جانب عراق يكى از امراى معتبر او كه لشكر بسيار داشت ،

--> ( 1 ) . جوينى مىگويد سيّد عزّ الدّين نسّابه « با جمعى ، سيزده شبانه‌روز شمار كشتگان شهر كرد . آنچه ظاهر بودست و معيّن ، بيرون مقتولان در نقب‌ها و سوراخ‌ها و رساتيق و بيابان‌ها ، هزارهزار و سيصد هزار و كسرى » . - تاريخ جهانگشا . ج 1 ، ص 128 . ولى ابن اثير ( الكامل ، ج 12 ، ص 393 ) رقم مقتولين مرو را هفتصد هزار تن مىداند و ميرخواند خبر از باقى ماندن تنها دوازده تن - و به روايتى چهار تن - مىدهد . - روضة الصفا ، چاپ زرياب‌خويى ، ص 853 . ( 2 ) . رسيدن خبر پيروزىهاى سلطان جلال الدّين در مركز ايران ، به‌خصوص نبرد پروان ، نيشابوريان را آشكارا بر آن داشت كه در مقابل مغولان بايستند ، اين بود كه چنگيز خان داماد خود ، امير طغاچار را به دفع مردم نيشابور فرستاد . ( 3 ) . چهارشنبه دوازدهم صفر 618 حمله به شهر آغاز گرديد ، روز جمعه در ديوارها رخنه پديد آمد و در شنبه شهر مسخّر گشت . - بويل ، تاريخ ايران كيمبريج ، ج 5 ، ص 299 .