ذكر وقايع سال پانصد و بيست و ششم از رحلت خير البشر عليه و آله التحية من الملك الاكبر از جمله وقايع اين سال هزيمت يافتن سلطان سنجر بود از تركان خطا و مالك شدن ايشان ماوراء النهر را . بر ارباب سير و تواريخ مخفى و مستور نماند كه قضيهء هزيمت يافتن سلطان سنجر از ارباب تواريخ روايات مختلفه كه هريكى احتمال صحّت دارد منقول است . بنابراين ، راقم حروف متصدى ايراد جميع مىگردد . و بر هرتقدير ، در ماه محرّم اين سال سلطان سنجر [ 71 الف هزيمت يافته به ترمذ « 1 » آمد . و منشأ محاربه ميان سلطان سنجر و خطاييان آن بود كه چون سلطان سنجر به‌واسطهء تمرّد و عصيان اتسز « 2 » بن محمّد خوارزمشاه پسر او را در معركهء جنگ به قتل رسانيد ، « 3 » چنان كه سابقا قلمى شد ، اتسر در مقام انتقام شده كس به خطا فرستاد و پادشاه آن ولايت را بر گرفتن ملك سلطان سنجر ، خصوصا ماوراء النهر ، ترغيب و تحريص نمود . و در آن باب مبالغه از حدّ گذرانيد و در نظر ايشان گرفتن آن ولايت را بسيار سهل و آسان بازنمود . بنابراين ، پادشاه خطا

--> ( 1 ) . شهر معروفى در ماوراء النهر در جانب شرقى رود جيحون و جنوب شرقى ازبكستان ، بر آمودريا و بر مرز افغانستان . ( 2 ) . آتسز ، نامى است تركى ، مركّب از آت - آد - نام + سز ، ادات سلب ، به معنى بىنام . - فرهنگ معين . ( 3 ) . به‌دنبال عصيان اتسز عليه سنجر در سال 533 ه . ق . ، سنجر با سپاهى گران عازم تنبيه اتسز شد . سنجر علىرغم اقدامات اتسز در به تأخير انداختن ورود وى به خوارزم - از جمله غرقاب كردن بيشتر زمين‌هاى امتداد جيحون در قلعهء هزار اسب ، سپاه اتسز را درهم كوبيد و آتليغ پسر خوارزمشاه را دستگير و دو نيمه كرد . اگرچه منابع تاريخى اتسز را متهم به تشويق و تحريك قراختاييان به قيام دربرابر سلطان سنجر مىكنند ، امّا بنابه روايت جوينى ، مهاجمان قراختايى كه از ماوراء النهر گذشته وارد خراسان شدند ، اتسز را نيز مجبور به پرداخت خراج نمودند . - جوينى ، تاريخ جهانگشا ، ج 1 ، ص 280 .