هرحال سلطان مسعود در همدان توقف نكرده متوجّه اصفهان شد . اهل اصفهان از آمدن سلطان مسعود بسيار خوشحال و فرحناك شهر را آيين بستند . سلطان مسعود نيز در اصفهان توقف ننموده متوجّه بلاد فارس شد . چون ملك طغرل خبر از توجّه او شنيد ، از روى اضطرار از فارس بيرون آمده عنان عزيمت به صوب رى منعطف داشت . سلطان مسعود او را تعاقب نموده به موضعى كه به « ذكرآور » اشتهار دارد به ايشان رسيد . « 1 » ملك طغرل چون ديد كه افواج سلطان مسعود به او رسيدند ناچار او نيز بازگشته صف سپاه خود را آراست و شروع در جنگ كرد . بعد از كشش و كوشش بسيار ، سپاه ملك طغرل طاقت مقاومت نياورده روى از معركهء جنگ بازگردانيدند . اتفاقا ، در عقب ايشان زمينى بود كه در آن آب افتاده و پر از گل شده بود . به مجرّد بازگشتن از معركه اكثر سپاه ملك طغرل در آن زمين فرورفتند و جمعى كثير دستگير شدند و ملك طغرل با معدودى چند گريخته از معركه بيرون رفت . از جملهء امراى طغرل يكى حاجب تنكر « 2 » و ديگرى امير ابن بغرا « 3 » در دست سپاه سلطان مسعود گرفتار شدند . سلطان مسعود هر دو ايشان را آزاد كرده باز به خدمت ملك طغرل رفتند . و سلطان مسعود بازگشته به همدان رفت . و از جمله وقايع اين سال آنكه در پانزدهم شهر شعبان خليفه مسترشد باللّه ، با سى هزار سوار جرّار از بغداد به عزم تسخير موصل و ولايت جزيره بيرون رفت . « 4 » چون به حوالى موصل رسيد امير عماد الدّين اتابك زنگى از قبل خود نصير الدّين جقر دزدار را در موصل گذاشته ، خود با جمعى از شهر بيرون رفت . خليفه در بيستم شهر رمضان به ظاهر شهر موصل نزول نمود و فرمود شهر را محاصره كردند . امير عماد الدّين به حدود شهر سنجار رفته راه‌هاى غلّه و علوفه را بر مردم خليفه مسدود گردانيد ، چنانچه از هيچ‌راه نمىگذاشت كه غلّه به اردوى خليفه رسد . بنابراين ، در اردوى خليفه قحطى عظيم واقع شد ، مع هذا خليفه در باب گرفتن شهر جدّ و اهتمام بسيار مىنمود و كار به آنجا رسيد ، كه جمعى كه در موصل به جصاصين « 5 » اشتهار داشتند و بيشتر از ساير سپاه آن شهر بودند ، با يكديگر اتفاق نمودند كه شهر را تسليم خليفه نمايند . امّا پيش از آنكه ايشان بر اين امر اقدام نمايند نصير الدّين بر ارادهء ايشان اطّلاع

--> ( 1 ) . قبل از تلاقى دو سپاه ، در نزديكى بيضاء يكى از امراى ملك طغرل از سلطان مسعود امان خواست و كمى بعد در راه ، ابو القاسم انس‌آبادى وزير ملك طغرل به دست غلامان امير شيرگير به قتل رسيد . اين دو عامل بيش از هرچيز باعث آشفتگى ملك طغرل شد . - الكامل ، وقايع سال 527 هجرى . ( 2 ) . ق : حاجب ينكى . ( 3 ) . ق : ابن نعرا . ( 4 ) . خليفه قبل از عزيمت به سوى موصل ، شيخ بهاء الدّين ابو الفتوح اسفراينى واعظ را به رسالت پيش امير عماد الدّين فرستاد . امير به دليل شدّت و حدّت رسول ، او را زندانى كرد . و اين بىحرمتى به خليفه باعث لشكركشى وى به موصل شد . - الكامل ، پيشين . ( 5 ) . در متن " حصاصين " آمده است .