و بر واقفان سير و اخبار مخفى و مستور نيست كه امثال سلمان فارسى و ابوذر غفارى و اويس قرنى و معروف كرخى نزد اثنىعشرى از ائمّهء اثنىعشرى نيستند ، مع هذا چندين امر خارق عادت از ايشان نقل كرده‌اند كه انكار آن از قبيل مكابرهء « 1 » صرف خواهد بود . همچنين آنچه در كتب معتبرهء ايشان نوشته‌اند كه نزد شيعه جايز است كه انبيا از جهت تقيّه اظهار كفر كنند ، محض افترا و بهتان است ؛ چه ، در جميع كتب آن طايفه مصرّح است كه تقيّه بر انبيا و ائمّه حرام است . غايتش آنكه معتقد ايشان اين است كه بعد از امام حسين ، عليه السّلام ، تا ظهور صاحب الزمان ، عليه السّلام ، ائمّه بين ، مأمور به جهاد مخالفى نبودند . و منشأ آن قوّت اعداى ايشان است . و همچنين نسبت نفى صلوة جماعت به ايشان از جملهء مفتريات محض است . اكنون چون كتب آن طايفه به نظر راقم حروف نرسيده ، بر نقل مخالفى از ايشان اكتفا مىرود . در روضة الصّفا آورده كه بعضى از مورّخان بر آن‌اند كه نسب حسن بن محمّد بن على صبّاح به حمير ، كه از جمله سلاطين ذوى الإقتدار ولايت يمن بوده ، مىرسد . امّا خواجه نظام الملك طوسى در اين نسب قدح « 2 » نموده ؛ چنانچه از كلام او ظاهر مىشود . خلاصهء سخنان خواجه نظام الملك در شأن حسن صبّاح آن است كه مىگويد : پدر حسن صبّاح ، علىنام ، شخصى متزهّد و متشيّد به مذهب خبيث العقيده بود و در مملكت رى اقامت داشت « 3 » . أبو مسلم رازى والى آن ولايت ، كه به صفاى سريرت و حسن عقيدت اتّصاف داشت . چنانچه از عادات اهل سنّت و جماعت است ، عداوت تمام به آن مفسد اظهار مىنمود و او هميشه نزديك أبو مسلم مىآمد و به اقوال كاذبه و ايمان فاجره قولا و فعلا برائت ساحت خويش باز مىنمود . چون در آن اوقات در بلدهء نيشابور ، كه دار الملك خراسان بود ، امام موفّق « 4 » نيشابورى پيشوا و مقتداى اهل سنّت بود ، مع هذا از كمال صلاح و تقوايى كه داشت مجرّب اهل آن روزگار شده بود و شهرتى تمام داشت و هر فرزندى كه پيش او قرآن مىخواند و حديث قرائت مىكند ، به دولت و اقبال مىرسيد ؛ بنابراين پدرم مرا با فقيه عبد الصّمد از طوس به

--> ( 1 ) . مكابره : معارضه و عناد كردن با كسى . ( 2 ) . قدح : طعن و عيب كردن . - و . ( 3 ) . در جامع التّواريخ ، پدر حسن ، على ، اصلا از مركز شيعه‌نشين عرب ، يعنى كوفه در عراق ، و از اعقاب يكى از پادشاهان نيرومند و افسانه‌اى حميرى ، كه در يمن در جنوب عربستان حكومت داشته‌اند ، دانسته شده است . جوينى ظاهرا در اينجا مطلب را درهم فشرده گويد پدر حسن از يمن به كوفه ، از كوفه به قم ، و از قم به رى مهاجرت كرده است ؛ - هاجسن ، فرقهء اسماعيليه ، ترجمه دكتر بدره‌اى ، توضيحات مترجم در مقدّمه . ( 4 ) . امام موفّق يكى از علماى شافعى بزرگ نيشابور بود كه تعليم وى بر خواجه نظام الملك باعث شد شور و شوق وى به فقه حنفى و كلام اشعرى شكل پذيرد ؛ به‌طورىكه تعصّب در تعليم و تربيت و هواخواهى از اين دو ، ميدان معرفت را بعدها در ساختن مدارسى در نقاط مختلف عملا ثابت نمود . برحسب روايت تاريخ بيهقى ، در نخستين ورود سلجوقيّان به نيشابور در سال چهار صد و سى و نه هجرى ، همين امام موفّق پيش آنها رفت و در مجلس ايشان طرف خطاب بود .