تا آنكه روزى به عرض سلطان رسانيد كه خواجه نظام الملك دوازده پسر دارد كه ايشان را به مرتبهء ائمّهء اثنىعشر در چشم مردم عزيز گردانيده ممالك محروسهء سلطان را بر ايشان قسمت كرده و طرق منافع را بر ديگر خواص و مقرّبان مسدود ساخته و به واسطهء ايشان ، جميع خواص و مقرّبان سلطان آزرده‌خاطرند . سلطان از شنيدن اين كلمات بسيار متأثر گشته فى الحال كس پيش خواجه نظام الملك فرستاده پيغام داد كه : اگر تو را در ملك با ما شركتى هست در اين باب حجّتى و گواهى كه دارى ظاهر ساز تا بر ما اين معنى نيز مشخّص گردد ، و اگر نيست از براى چه حكومت ولايات را بىحكم و صوابديد ما به فرزندان [ 297 الف ] مىدهى و در امور مملكت بر سبيل استقلال و استيلا دخل مىكنى ؟ بعد از اين ، اگر از اين شيوه دست بازداشتى و پشيمان و نادم گشتى فبها ، و إلّا بفرمايم كه دوات از پيش دست تو بردارند . خواجه در جواب گفت كه : موكّلان قضا و قدر ، دوات و دستار من با ديهيم و فرّ سلطان به‌هم پيوسته‌اند و ميان اين چهار جنس مختلف ملازمت ثابت كرده استقامت آن به سلامت اين منوط است و قوام آن به نظام اين مربوط « 1 » . ناقلان به جهت خاطر تركان خاتون بر اين جواب چيزى چند موحش ديگر اضافه نموده به سمع سلطان رسانيدند ؛ چنانچه سلطان از شنيدن آن سخن به خشم شده فرمود كه تاج الملك قمر ، كه صاحب ديوان تركان خاتون بود و با خواجه عداوت قديم داشت ، تحقيق مهمّات و معاملات و محاسبات خواجه نموده به عرض رساند . در اثناى اين حال ، سلطان در ماه رمضان از اصفهان متوجّه بغداد گشت و خواجه نظام الملك چون از ملازمت ممنوع شده بود ، بعد از سلطان به مدّتى روانه جانب بغداد شد . و چون به نهاوند « 2 » رسيد يكى از فدائيان حسن صبّاح ، كه احوال او بعد از اين بتفصيل مذكور خواهد شد ، به اشارت تاج الملك و اتّفاق او با حسن صبّاح ، خواجه را به قتل رسانيد . به صحّت پيوسته كه چون خواجه نظام الملك در اين سفر نزديك نهاوند رسيد بر زبان خود گذرانيد كه : اين موضعى است كه در اوايل اسلام بسيارى از صحابهء كرام در اين زمين به شهادت رسيده‌اند . خوشا حال بنده [ اى ] كه در اين زمين ، مرتبهء شهادت يابد . در اثناى اين

--> ( 1 ) . شعر معزّى ناظر بر همين قول است ، آنجا كه گويد : تو آن خجسته‌وزيرى كه از كفايت تو * كشيد دولت سلجوق سر به عليّين تو آن ستوده مشيرى كه در فتوح و ظفر * شده است كِلك تو با تيغ شهريار قرين ( 2 ) . محل ترور خواجه نظام الملك ، در صحنه ، محلى بر سر كرمانشاه به همدان ، يا حدود نهاوند يا بروجرد اتّفاق افتاده است .