سخن ، جوانى « 1 » بر صورت صوفيّه از فدائيان حسن صبّاح به اشارت او كاردى به خواجه رسانيد « 2 » . و اين واقعه در غرّهء شهر رمضان اين سال روى نمود و روز ديگر ، آن وزير عالىگهر به روضهء رضوان خراميد « 3 » . در اكثر تواريخ معتبره مسطور است كه خواجه نظام الملك بعد از زخم كارد خوردن ، اين قطعه در سلك نظم كشيده نزد سلطان فرستاد : قطعه يك چند به اقبال تو اى شاه جهاندار * گَرد ستم از چهرهء ايّام سِتُردم طُغراى نكونامى و منشورِ سعادت * پيش مَلِك العرش به توقيعِ تو بردم آمد ز قضا مدّت عمرم نود و سه * وندر سفر از ضربت يك كارد بمردم بگذاشتم آن خدمت ديرينه به فرزند * او را به خدا و به خداوند سپردم « 4 » و همانا موافق سخن خواجه كه گفته بود كه : موكّلان قضا و قدر ، دوات و دستار مرا با ديهيم و فرّ سلطان منوط و مربوط ساخته‌اند ، بعد از فوت خواجه ، به هيجده روز « 5 » ملكشاه در بغداد وفات يافت و معزّى شاعر اين قطعه را در اين باب نظم فرمود : رفت در يك مه به فردوس برين دستور سر * شاه بُرنا از پى او رفت در ماه ديگر كرد ناگه قهر يزدان عجز سلطان آشكار * قهر يزدانى ببين و عجز سلطانى نگر و چون سلطان ملكشاه در ميانهء سلاطين اسلام به شوكت و عظمت و شفقت و مرحمت بر خلايق امتياز تمام داشت ، چنانچه در ميانهء وزرا خواجه نظام الملك به جميع خصال حميده و صفات پسنديده آراسته بود ، شمّه‌اى از محاسن افعال و مكارم اقوال ايشان در اين اوراق ثبت نموده مىشود .

--> ( 1 ) . اين جوان يكى از ديلميان بوده ، ظاهرا از فدائيان اسماعيليه ؛ - زبدة النصره ( ترجمهء فارسى ، ص 72 ) ؛ راوندى ، راحة الصّدور ، ص 135 ؛ ابن جوزى ، المنتظم ، ج 9 ، ص 66 ؛ ابن خلّكان ، وفيات الأعيان ، ج 1 ، ص 414 . ( 2 ) . رشيد الدّين فضل اللّه ( وفات 718 ه . ق ) به دليل دسترسى بر اسناد اسماعيليه در قلعهء الموت ، تأكيد بر اين دارد كه دشمنان خواجه نظام الملك ، در دربار ملكشاه با همدستى فدائيان اسماعيلى اسباب قتل وى را فراهم ساختند . ( 3 ) . مرگ خواجه در تاريخ دهم رمضان چهار صد و هشتاد و پنج هجرى روى داد . نعش او را اصحاب وى به اصفهان بردند و در محلهء كرّان دفن كردند . محلى كه جسد وى دفن شد « تربت نظام » گفته مىشود ؛ - هندوشاه ، تجارب السّلف ، ص 280 . ( 4 ) . شعر از برهانى شاعر ، پدر امير معزّى ، است كه به غلط به نظام الملك نسبت داده‌اند ؛ - عباس اقبال ، مقدّمهء ديوان معزّى ( به نقل از حاشيهء تاريخ گزيده ، ص 439 ) . ( 5 ) . ما بين مرگ نظام الملك ( دهم رمضان ) و مرگ ملكشاه ( پانزدهم شوّال ) از چهل و سه تا چهل و پنج روز فاصله بوده است . ولى صاحب تجارب السّلف ( ص 281 ) اين فاصله را كم‌تر از يك ماه و صاحب تاريخ بيهق كم‌تر از چهل روز دانسته‌اند ؛ - وزارت در عهد سلاطين سلجوقى ، ص 51 .