از ياسر مولى منقول است : شبى كه فضل بن سهل كشته خواهد شد ، « 1 » پيش امام رضا ، عليه السّلام ، بودم كه حاضران مجلس شريف را فرمود كه نعوذ باللّه من شرّ ما نزل فى هذه الليلة . يعنى : پناه مىجوييم از شرّ آنچه امشب نازل خواهد شد . پس با آن جماعت چند نوبت اين كلمه بر زبان گذرانيديم . ياسر گويد چون امام نماز بامداد گزارد مرا گفت : بر بام رو و معلوم كن كه چه واقع شد . من به موجب فرموده عمل نمودم و بر بام رفتم . ناگاه آواز گريه‌اى به گوش من رسيد كه دم به دم زياده مىشد . در اين اثنا ، مأمون از راهى كه ميانهء منزل او و امام مفتوح بود ، درآمد و گفت : يا سيدى ابو الحسن ، خبر دارى كه جمعى فضل بن سهل را در حمام كشته‌اند و سه كس گرفته‌اند كه يكى از آن سه كس خال اوست ؟ و مأمون بعد از اداى تعزيت طبل رحيل كوفته روى به طوس نهاد و در آنجا مرغ روح آن حضرت به حظاير قدس خراميد . و در سبب موت آن حضرت روايات بسيار واقع است . اكثر علماى اماميهء اثنى عشريه « 2 » بر آن‌اند كه مأمون او را زهر داد . صاحب كشف الغمّه و صاحب [ مصباح ] كفعمى و ابن طاوس مأمون را از اين امر مبّرا مىدانند و در اين باب مبالغهء بسيار دارند كه از مأمون اين حركت شنيعه سرنزده ، بلكه او از صميم قلب با اهل بيت محبتّى داشت . و اللّه اعلم بحقايق الأمور . در روضة الصّفا چنين آورده است كه سبب تغيير مأمون بر امام رضا ، عليه السّلام ، آن بود كه به واسطهء آنكه مأمون آن حضرت را وليعهد ساخته بود و عباسيان و اهل بيت خود را از دولت خلافت محروم داشته ، چنانچه مجملى قلمى شد ، جماعتى از عباسيان و هواخواهان ايشان در بغداد با عمّ مأمون ، ابراهيم بن مهدى ، بيعت كرده نام مأمون را از خطبه و سكّه بينداختند . مأمون از آن جهت انديشه نموده قصد امام ، عليه السّلام ، نموده به انگورى كه به زهر پرورش يافته بود آن حضرت را مسموم گردانيد . و طايفه‌اى از مورّخان چنين آورده‌اند كه امام رضا ،

--> ( 1 ) . در خصوص نسب فضل بن سهل و علّت اساسى قتل وى و نمونه‌اى از اشعارش ؛ مرزبانى ، معجم الشعرا ، ص 83 . و نيز دربارهء وى ؛ - تاريخ ابن تغرى بردى ج 2 ، ص 172 ؛ ابن عماد حنبلى ، شذرات الذّهب ، ج 2 ، ص 5 ؛ ابن خلّكان ، وفيات الأعيان ، ج 3 ، ص 210 ؛ آداب الحرب و الشجاعة ، ص 346 . مرزبانى و ابن خلّكان سال فوت فضل را دويست و دو قيد كرده‌اند . سن وى به وقت مرگ چهل و هشت بود . ( نقل از تعليقهء مرحوم قاضى طباطبايى بر تجارب السّلف ، ص 153 ) و فضل را نه مالى بود و نه مزرعه‌اى بجز پنج غلام و يك اسب و يك يابو ؛ - يعقوبى ، ترجمهء تاريخ يعقوبى ، ج 2 ، ص 469 . ( 2 ) . علاوه بر علماى شيعه ، بعضى از علماى اهل تسنّن نيز بر شهادت امام رضا ( ع ) به دست مأمون تأكيد دارند . ابن أثير از مسموميّت آن حضرت سخن به ميان آورده است ( متن عربى الكامل ج 6 ، ص 203 ) . ابن حجر تصريح مىكند كه علىّ بن موسى در سناباد شهيد شد ( تهذيب التهذيب ، ج 7 ، ص 387 ) و سمعانى نيز مىگويد كه امام با آب انار شهيد شد ( الأنساب ، ورق 255 ) ؛ - تعليقهء ابو القاسم پاينده بر ترجمهء تاريخ طبرى . خوردن انگور يا انار مسموم كه تفصيل مسموم ساختن آن دو در مقاتل الطّالبين أبو الفرج اصفهانى ( ص 567 ، چاپ سيّد احمد صقر ) آمده ، بنا به تصريح مرحوم استاد سيد حسن قاضى طباطبايى ( در تعليقات و حواشى بر تجارب السّلف ، ص 130 ) از روى اجبار و اصرار بوده است .