بعد از آن يك زخم تير بر تارك سرش زد ، چنان كه مغزش پريشان ساخت و رخت از اين عالم بدان عالم برد . ماهويه خواست كه بعد از اين حركت ناخوش آسوده و آسان بر تخت حكومت خراسان نشيند ، امّا خداوند جبّار آن فعل ناهموار از آن مكّار كه نسبت به ولينعمت خود ظاهر كرده بود نپسنديد و او را مجال نداد كه بهرهء خراسان يابد . احنف بن قيس در همان ولا به آن ولايت آمد و آن حرامخوار بدكردار را از آنجا آواره ساخت . و وى چون جاى ديگر پناهى و آرامگاهى نديد بالضّروره روان از آب جيحون بگذشت و خود را به خدمت خاقان رسانيد و آن مقدار رونق و اعتبار نيز نيافت . با ولينعمت ار برون آيى * گر سپهرى ، كه سرنگون گردى و در اين سال به قول جمهور - و به قولى در سال بيست و چهار - غزوهء ذات الصّور « 1 » از ناحيهء روم واقع شد . سبب اين واقعه آن بود كه چون اهل اسلام را فتح افريقيّه دست داد و بسيارى از مردم آن ناحيه به قتل رسيدند و جمعى كثير اسير مسلمانان شدند ، قسطنطين پسر هرقل لشكر بسيار جمع نموده از مملكت خويش به شوكت تمام بيرون آمد و در ششصد كشتى مردم درآورده و از راه دريا متوجّه اهل اسلام شد به داعيهء [ اينكه ] ممالك مصر و اسكندريّه و اندلس و افريقيّه [ را ] كه از تصرّفش بيرون رفته بود باز در قيد تسخير درآورد . به مقابلهء لشكر روم ، معاويه از مملكت شام و عبد اللّه بن ابى سرح از مصر و اسكندريّه با لشكر انبوه بيرون آمدند . مقدمهء لشكر اسلام [ 23 ب ] عبد اللّه بن سعد با سپاه جرّار در چهل كشتى نشسته روان شدند و به ميان دريا در موضعى كه آن را ذات الصّور خوانند هردو فريق با هم بازخوردند . چون عبد اللّه كثرت لشكر عدو و شوكت و استعداد ايشان ديد و ملاحظهء باد مخالف - كه اتّفاقا بر جانب مراكب اهل اسلام بود - نمود ، فرمود تا لنگر كشتيها انداخته امان طلبيدند ، تا زمانى كه باد مخالف تسكين يابد . چون شب شد مسلمانان به قرائت قرآن و نماز و دعا و نياز مشغول شدند و روميان به نواختن ناقوس و غيره كه متعارف ايشان بود قيام نمودند . از جانبين كشتيها را به زنجير و طناب مضبوط ساختند . روز ديگر محلّ صباح مسلمانان توكّل بر كرم خداوندى نموده و حمله بر كفّار بردند و به‌واسطهء قرب به يكديگر چون تير و نيزه را مجال نبود ، دست و گريبان شدند و

--> ( 1 ) . صور : بلعمى در ترجمهء خود از تاريخ طبرى آن را به صورت صوارى و نام جايى در دريا دانسته ؛ - ص 93 از چاپ عكسى .