اما كار مهم و پرارزش او تدوين كتاب مشهور تحفهء سامى است در تذكرهء احوال شاعران اواخر عهد تيمورى و اوايل دوران صفوى كه بسال 957 تأليف شد و مؤلف خواسته است شاعرانى كه در تذكرة الشعراء دولتشاه سمرقندى و بهارستان جامى و مجالس النفائس امير على شيرنوايى از نظر مؤلفان دور مانده و نيز آنها كه بعد از تأليف كتابهاى مذكور زبان بسخنورى گشوده‌اند در كتاب وى ذكر شوند « 1 » « و اين صحيفهء گرامى كه موسومست بتحفهء سامى مشتمل است بر يك تنبيه و هفت صحيفه و يك خاتمه » « 2 » . وى در زير عنوان « تنبيه » مىگويد « بر رأى فضيلت آراى سالكان مسالك انصاف و منصفان دور از تعصب و اعتساف مخفى نماناد كه در خلال احوال اين طايفهء خيرمآل اگر بذكر بعضى كه مخالفتى از ايشان ظاهر شده باشد پردازد نه پايهء دين را از آن اختلاليست و نه چهرهء دولت را از آن گرد ملالى ، چه در قرآن مجيد بصفت لا رطب و لا يابس الا فى كتاب مبين ، قل هو الله احد با تبت يدا ابى لهب قرينست و سير انبياى كرام عليهم التحية و السلام با ذكر عصيان و طغيان جبابره و فراعنه همنشين ، بل غرض از ايراد اين جماعت تاريخست نه شمول عاطفت و عنايت » « 3 » زيرا وى در صحيفهء اول بعد از ذكر احوال « خطائى » يعنى پدرش شاه اسمعيل و بعضى از شاهزادگان صفوى بذكر نام و حال گروهى ديگر از پادشاهان و شاهزادگان تيمورى و اوزبك توجه مىنمايد و نمىگذارد تا تعصبات سياسى يا مذهبى او را از استوارى كارش در ذكر شاعران زمان از هر مذهب و طبقه كه بوده باشند بازدارد . نثر سامى در تحفه بسيار پخته و مبتنى بر تعليم است و اشعارى كه گاه‌گاه از خود بويژه در مقدمه آورده است نشان از روانى سخن و توانايى او در شاعرى مىدهد . كتاب او براى آشنايى با عده‌يى از شاعران كه در

--> ( 1 ) - تحفهء سامى ، ص 4 . ( 2 ) - ايضا همانجا . ( 3 ) - ايضا ص 5 .