سخن گفته و از چند كتاب كه پيش ازو نوشته شده و مايهء جاويد ماندن نام بعضى از بزرگان گذشته گرديده و نيز از بعضى كتابها كه در باب علم اخلاق فراهم آمده است نام برده كه آخرين آنها اخلاق محسنى از ملا حسين كاشفى ( م 910 ه ) است ؛ و نيز وى در همين كتاب گويد كه در سال 924 رسالهء فراست امام فخر رازى را به فارسى ترجمه كرده و مطلبهايى بر آن افزوده و آن را مرآة الانسان ناميده است . با اين امارات معلوم مىشود كه تأليف اين كتاب بعد از سال 924 و به ظن غالب بعد از 930 ه و در عهد پادشاهى شاه تهماسب اول صفوى بنگارش درآمده است . نثر كتاب خوب و روان و منسجم و با همان زبان سالم آثار فارسى در آخرهاى سدهء نهم و اولهاى سدهء دهم هجريست و نويسنده بيتهاى بسيار بهمراه نثر در آن آورده و چون خود شاعر بوده و در شعر « حسن » تخلص مىكرده ، ظاهرا بيشتر آن بيتها ازوست . ازين كتاب چند نسخه در ايران و انيران مانده است « 1 » . حسن بن روزبهان ، چنان كه گفته‌ام در مقدمهء كتاب خود از چند كتاب اخلاقى نام برده است كه بعيد نيست از آنها در تأليف آن استفاده كرده باشد . اين نكته هم شايان گفتن است كه او براى ذكر شواهدى دربارهء دستورهاى اخلاقى بآوردن حكايتهاى تاريخى و مذهبى و آيتهاى قرآنى در هر مورد پرداخته است . 4 - قاضى اختيار « 2 » قاضى اختيار الدين حسن بن غياث الدين حسينى زاوه‌يى تربتى معروف به « قاضى اختيار » و به

--> ( 1 ) - مثل نسخهء كتابخانهء موزهء بريتانيا : فهرست ريو ، ص 816 ؛ و نسخهء كتابخانهء مجلس شورى در جزو مجموعهء شمارهء 2 / 4218 . و نيز دربارهء اخلاق شمسيه بنگريد به تاريخ نظم و نثر در ايران و در زبان فارسى ، ص 404 ؛ و اعيان الشيعه ، ج 21 ، ص 293 ؛ و الذريعه ، ج 1 ص 375 . ( 2 ) - دربارهء او بنگريد به : * تحفهء سامى ، سام ميرزا صفوى ، تهران 1314 ، ص 30 - 31 . * كشف الظنون حاج خليفه ، استانبول ، ستون 74 .