ذبيح الله صفا

705

تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )

از كسانيست كه گويندگان بزرگ عهد پيش از خود را در همه قسم از اشعار زنده و مرتبهء بلندشان را در سخنورى تجديد كرده است . از مقدمه‌هايى كه بر اجزاء مختلف كليات خود نوشته و از ديگر اثرهاى منثورش توانايى وى در نثر ، مرسل و مصنوع آن ، نيز هويداست . شمارهء ابيات كلياتش را تا پنجاه‌هزار بيت نوشته‌اند و محمد امين رازى مجموع آنها را از غزل و قصيده و مثنوى هفتادهزار برشمرده و بعضى ديگر مانند شاهنوازخان مير عبد الرزاق خوافى در بهارستان سخن همين معنى را تكرار كرده و برخى نيز ازين حد فراتر رفته و عدد بيتهاى او را تا نود و يكصدهزار هم گفته‌اند . از كليات اشعار غزالى نسخه‌يى كه شامل بيشتر اثرهايش از قصيده و ترجيع و غزل و قطعه و رباعى و مثنويست بشمارهء 023 ، 25 Add در كتابخانهء موزهء بريتانيا ديده شد . نسخه‌يى از « نقش بديع » او را هم بشمارهء 746 . Supp در كتابخانهء ملى پاريس خواندم . كليات او مشتمل است بر : 1 ) غزلهايى كه باستقبال از بيست غزل حسن دهلوى ساخته با مقدمه‌يى كوتاه از خود شاعر . اين مجموعه را غزالى به خواهش ركن السلطان محمد نيشابورى ترتيب داد . 2 ) گنج اكبرى حاوى اشعارى كه در ستايش جلال الدين اكبر سروده شده است از قبيل قصيده‌هايى كه نخستين آنها در آغاز بيست و پنجمين سال پادشاهى اكبر ( 975 ه ) سروده شد ، و يك مثنوى و چند قطعه كه يكى از آنها در تاريخ ولادت نخستين پسر اكبر يعنى جهانگير بسال 977 است . 3 ) آثار الشباب با مقدمه‌يى از غزالى و آغاز مىشود به اين بيت : اى عقل بخوان خطبهء حمدى و ثنايى * بر ذات خدايى كه جز او نيست خدايى از مقدمهء اين بخش دريافته مىشود كه شاعر آن را بسال 966 ه كه سى سال تمام از عمرش مىگذشت بنظم الفبايى آخر ابيات درآورد و بجلال الدين اكبر تقديم داشت و آن چند سال پيش از تاريخى بود كه خان زمان كشته و غزالى نهاية بدربار اكبر منتقل شود . اين ديوان مشتمل است بر مقدمه ، قصائد ، تركيب‌بند ، ترجيع‌بند ، غزل بنظم الفبايى ، مثنوى ، قطعات ،