پيروان معروف سعد الدّين حمّويى ( يا حمّويه ، يا حمّو ) ( 586 - 649 ه . ) عارف بزرگ و متنفّذ اواخر قرن ششم و نيمهء اول قرن هفتم است . منشاء او شهر نخشب ( نسف ) بود و از آنجا ببخارا رفت و تا ماه رجب سال 671 آنجا بود و چون همهء كسانش در فتنه‌هاى پياپى كشته شده بودند از ماوراء النّهر بخراسان و بعد از چندى باصفهان و از آنجا بشيراز مهاجرت نمود و سپس در ابرقوه سكونت اختيار كرد و همانجا بدرود حيات گفت . وفاتش را حاج خليفه در سال 533 نوشته و اين به كلى باطل است زيرا در اين صورت مىبايست عزيز نسفى كه مريد سعد الدّين حمّويه بود پنجاه و سه سال پيش از ولادت مراد خود درگذشته باشد ! سنين ديگرى هم در اين مورد آورده‌اند از آن جمله بلوشه تاريخ 661 را ذكر كرده و مرحوم سعيد نفيسى يك بار وفات او را در سال 616 دانسته ( و اين مسلما اشتباه است ) و بار ديگر گفته است كه از سال 680 ببعد در ابرقوه ساكن شده و پيش از سال 700 درگذشته است و از آن جمله نوشته است كه كتاب « انسان الكامل » را در سال 680 در شيراز بپايان رسانيده است . فرار او را از ماوراء النهر بخراسان ، بعضى مانند هدايت در مجمع الفصحاء نتيجهء حملهء مغول و مربوط بسال 616 مىدانند . از آثار معروف او به فارسى يكى منازل السائرين ( غير از منازل السائرين خواجه عبد اللّه انصارى ) و ديگر مقصد الاقصى ؛ و كشف الحقايق ؛ و اصول و فروع ؛ و مبداء و معاد ؛ و كشف الصراط ؛ و انسان الكامل در 22 جزء است ؛ و او برخى از رسائل و

--> - از صفحهء پيش * مجمع الفصحاء هدايت ج 1 ، ص 340 و رياض العارفين * ريحانة الادب ج 4 ، ص 191 * E . Blochet , Gatalogue des manuscrits persans . , tome ler , p . 62 - 63 * تاريخ نظم و نثر فارسى ، مرحوم سعيد نفيسى ، تهران 1344 صفحات 111 - 112 و 722 - 723 .