حكومت عطا ملك بسيار آبادان‌تر از ايام خلفاى عباسى گشت و پيداست كه درين دوران طولانى بنابر شيوهء نامرضيّه‌يى كه در دوران مغول وجود داشت گاه دچار سعايت ساعيان و بدخواهان مىشده و مشكلاتى از قبيل مصادرهء اموال و حبس براى او پيش مىآمده است كه عطا ملك خود همهء آنها را در رسالهء « تسلية الاخوان » ، و رسالهء ديگرى كه چون ذيلى برآن نوشته ، آورده است ؛ و بهرحال درين سمت باقى بود تا در چهارم ذى الحجهء سال 681 در « موقان » درگذشت . وفات او را در مآخذ مختلف بسال مذكور و بسال 680 و 683 نيز نوشته‌اند « 1 » ؛ بعد از وفات جسد او را بتبريز بردند و در چرنداب تبريز دفن كردند و بفرمان سلطان احمد تگودار برادرزادهء عطا ملك يعنى خواجه هرون بن شمس الدين محمد بجاى او بحكومت بغداد منصوب گرديد . در رأس آثار عطا ملك جوينى كتاب معروفش « تاريخ جهانگشاى » قرار دارد ، كه در سه مجلّد در شرح ظهور چنگيز خان و احوال و فتوحات او ، و در تاريخ خوارزمشاهان و حكّام مغولى ايران و فتح قلاع اسمعيليه و شرح جانشينان حسن صبّاح تأليف شده است . اطلاعات و مطالب اين كتاب ، همچنانكه گفته‌ام ، يا از مشاهدات مستقيم مؤلف و يا از اطلاعات موثقى كه بدست آورده بود ، فراهم آمده و در نهايت اتقان و استحكام است . نثر عطا ملك درين كتاب بر شيوهء نويسندگى مترسّلان است زيرا او خود در خاندان مستوفيان و مترسّلان بوجود آمده و برهمان شيوهء تربيت آنان خو گرفته بود . امّا عطا ملك نويسندهء متصنّعى است كه در عين رعايت جانب صنعت و علاقه بتزيين كلام جانب زيبايى سخن و اصالت معنى را نيز فرونگذاشته و حتى در بسيارى از موارد از بابت مراقبت در بيان مطالب تاريخى آموختگى خود را با تصنّع و آرايش كلام فراموش كرده و كلام خويش را بشيوهء ساده‌نويسان انشاء نموده است . وى در مطاوى سخن بآوردن آيات و احاديث و استناد و يا تمثّل بدانها و ذكر اشعار عربى و فارسى توجّه

--> ( 1 ) - رجوع شود بذيل صفحات « نط » و « س » از مقدمهء مرحوم قزوينى بر مجلد اول از جهانگشاى .