ذبيح الله صفا
719
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
وفات خواجه همام الدين را فصيح خوافى در سال 714 نوشته و درين باب چنين آورده است « 1 » كه او درين سال « پير و معمّر بود ، صد و شانزده سال از عمر او گذشته ، در تبريز بحمّام رفت و بر تختهيى كه بر بالاى آخر گرم [ خانه ] بود بنشست ، او را غشى آمد و در ( يا : بر در ) آخر گرم [ خانه ] افتاد ، چون بيرون آوردند وفات كرده بود » . اين واقعه را بعضى در سال 713 نوشتهاند « 2 » ولى قبول قول فصيح خوافى بر اينكه خواجه در اين تاريخ 116 سال عمر داشته دشوارست خاصه كه در مقدمهيى كه بامر خواجه رشيد الدين فضل اللّه ، اندكى بعد از وفات همام بر ديوان جمعآورى شدهء او نوشتند ، آمده است كه : « بعد ما كه مدت عمرش به هفتاد و هشت كشيد . منادى حق را جواب داد » و اين خود دليلى صريح بر بطلان قول فصيح خوافى است . همام را بعد از فوت در خانقاهش به خاك سپردند . ديوان همام مشتمل است بر اشعار فارسى و عربى از قطعات و مثنويات و قصايد و غزليات و رباعيات . اشعار عربى و قسمتى از اشعار فارسى او در مدح عالمان و رجال عهد است از قبيل شمس الدين صاحبديوان و رشيد الدين فضل اللّه و علامه نجم الدين عبد الغفار و محيى الدين قاضى و علامه قطب الدين شيرازى و شيخ ابراهيم بن شيخ سعد الدين الحمّويى جوينى و سلطان محمود غازان خان و سلطان محمد اولجايتو . و هم ازو مثنويهايى حاوى مواعظ و نيز صحبتنامهيى كه بنام شرف الدين هارون جوينى نظم كرده در دست است و علاوه بر آنها بعض مراثى و اخوانيات و قسمتى از غزلهاى همام باقيست و مجموع آنها در ديوان جمعآورى شده بحدود دو هزار بيت مىرسد . مثنويهاى او كه در سطور زبرين گفتهايم دوتاست : اول مثنوىييست بر وزن حديقهء سنائى در تحقيق و تهذيب با ابياتى بسيار محكم و استوار و منتخب متجاوز از پانصد بيت كه بدينگونه آغاز مىشود :
--> ( 1 ) - مجمل فصيحى حوادث سال 714 ( 2 ) - صحف ابراهيم نسخهء عكسى نگارنده ( در اين مأخذ سال 714 نيز بروايت ديگر آورده شده ) ؛ رياض العارفين ص 410 ؛ تذكرهء دولتشاه ص 242 و غيره .