دانش و ادب يكباره از رونق نيفتد و بتاراج نيستى نرود . در شمار رجال مؤثّر و مشهور اين عهد ذكر يكى از بزرگترين مردان قرن هفتم لازمست و او استاذ البشر خواجه نصير الدين محمّد طوسى است كه البتّه نام او و ارزش علميش هنگام بحث در وضع علوم در عهد مغول خواهد آمد . اهميّت خواجه در آنست كه بيكى از قويترين مهاجمان مغول يعنى هولاگو كه براى فتح و تخريب بلاد آمده بود ، بعلّت شهرتى كه در هيئت و نجوم داشت ، تقرّب تمام يافت و توانست ببهانهء ساختن رصدخانهء مراغه از طرفى ادارهء جميع اوقاف ممالك ايلخانى را تحت نظر خود آورد ، و از طرفى ديگر از بهرهء آنها نه تنها رصدخانهء بارونق مراغه را اداره كند ، بلكه در مركز علمى مهمّى كه در آن شهر ايجاد كرده بود چند تن از بزرگان علم را نيز جمع نمايد و حوزهء مهمّى براى تدريس و تعليم ترتيب دهد و كتابخانه‌يى كه عدد كتابهاى آن را تا چهارصد هزار مجلّد نوشته‌اند « 1 » پديد آورد . در حقيقت بايد وجود خواجه نصير الدين را يكى از وسائل قاطع مهم براى نقل سنن علمى از دورهء پيش از مغول بدورهء مغول دانست و مسلّما اگر او نمىبود سدّ سديد علوم ايرانى بيشتر از آنچه ممكن بود خلل مىيافت . خاندان خواجه نصير الدين طوسى تا مدّتى بعد از او متصدّى امور اوقاف و مخصوصا ادارهء رصدخانهء مراغه بوده‌اند . در خدمت پادشاهانى كه در عهد ايلخانان در بعض نواحى ايران فرمانروايى داشتند يا در خدمت سلسله‌هايى كه جانشين سلسلهء ايلخانى گرديدند عدّهء معتنابهى از رجال بزرگ كه غالبا از خاندانهاى اصيل قديم بودند ، سمت وزارت داشتند و همهء آنها در حفظ و نگاهداشت فرهنگ ايرانى و تشويق دانشمندان و شاعران و نويسندگان مؤثّر بوده و هر يك چند تن از آنان را در سايهء حمايت خود نگاه مىداشته‌اند كه ذكر نام همهء آنان كار را بدرازا مىكشاند و طبعا ضمن بيان احوال شاعران و نويسندگان باسم بعضى از آنان اشاره خواهد شد .

--> ( 1 ) - تاريخ مغول ، مرحوم عباس اقبال ، ص 502