چنان كه از مقدمهء بيستون برمىآيد پيش از آنكه او بتنظيم جديدى از آثار شيخ مبادرت كند جامعى ديگر اين كار را كرده بود . وى مىگويد : « پس بدان اى عزيز من كه جمع آورندهء ديوان شيخ در اصل وضع بنياد بر بيست و دو كتاب و رساله كرده بود : شانزده كتاب و شش رساله ، و بعضى به هفت رساله نوشته بودند چنان كه بيست و سه مىشد ، سبب آنكه رسالهء مجلس هزل هم در اول اضافت رسالات كرده بودند . بنده اين رساله از اول كتاب به آخر برد و داخل خبيثات و مطيبات كرد كه در اول خوش نمىنمود ، تا بيست و دو شد و باقى را هيچ تصرّف نكرد و هم بدان ترتيب باتمام رسانيد » « 1 » . ازين سخن معلوم مىشود كه پيش از آنكه على بن احمد بن ابى بكر بيستون ، چنان كه خواهيم ديد ، بتنظيم كليات آثار سعدى بپردازد اين كار بدست جامع ديگرى انجام گرفته بود منتهى تنظيم غزلها به صورت حروف آخر ابيات و ترتيب فهرست كليّات از بيستون است . بدين ترتيب پيش از آنكه بيستون نسخهء نهايى خود را منتشر كند از كليّات آثار شيخ بدان نحو كه خود قسمتى از آنها را كتابت كرده و يا به ترتيبى كه نخستين جمع‌كنندهء آثار او فراهم آورده بود نسخه‌هايى منتشر شد كه اكنون بندرت نمونهء آن را مىتوان يافت « 2 » . اين مرحلهء اول از جمع‌آورى كليّات است كه گويا نزديك بسال وفات شيخ انجام گرفته بود ، و همين بود كه اساس كار على بن احمد بن ابى بكر بيستون در سال 726 و بار دوم در سال 734 براى تنظيم نهايى كليّات آثار شيخ ، بطريقى كه بعدا متداول گرديد ، قرار گرفت . بيستون نخست « در شهور سنهء ست و عشرين و سبعمائه هجرية » ( 726 هجرى ) يك بار « مجموع غزليات اين پنج كتاب از گفتهاى شيخ رحمه اللّه از قصايد و طيّبات و بدايع

--> ( 1 ) - منقول از نسخهء كتابخانهء ملى پاريس مورخ بتاريخ جمادى الاولى 767 بشمارهء Supplement Pers . 1778 . ( 2 ) - چنان كه نسخهء اساس مرحوم محمد على فروغى در چاپ كليات بوده و اكنون قسمتى از آن در اختيار كتابخانهء مجلس است ، و نيز نسخهء كتابخانهء ملى پاريس بشمارهء Suppl . Pers . 816 كه من آن را ديده‌ام و ترتيب رسالات و اشعار شيخ در آن خلاف تنظيم بيستون است .