ذبيح الله صفا
284
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى )
زياد در علوم ادبى صورت گرفت ولى عمل ابتكارى تازه كم بود مگر در زمينهء تعليم و تدريس و ايجاد كتابهاى درسى براى محصلان و معلمان ؛ و با آنكه سقوط بغداد ايران اين عهد را از ممالك اسلامى جدا كرد يعنى رابطهء آن را با ديگر ممالك اسلامى گسيخت ، با اينحال ملاحظه مىكنيم كه هم اشتغال علماى ايرانى بعلوم ادبى عرب زياد است و هم تأليفات آنان غالبا به زبان عربى صورت مىگيرد ، با اين فرق كه زبان مذكور ديگر زبان حكومتى و اشرافى نيست بلكه فقط زبانى علمى و ادبى محسوب مىشود . علم لغت نخستين كتاب مهمى از ميان كتابهاى لغت كه بايد درين دوره آن را در نظر بگيريم ، و ارزش تعليمى آن بيش از ساير جنبههايش جلب نظر مىكند ، كتاب نصاب الصبيان است از ابو نصر فراهى ( بدر الدين محمد « 1 » بن ابو بكر بن حسين فراهى سجزى ) كه مىگويند كور به دنيا آمده بود و در اوان حملهء مغول در سيستان زندگى مىكرد و بسال 640 وفات يافت . كتاب نصاب الصبيان منظومهييست متضمن دويست بيت در بحور مختلف كه از قرن هفتم ببعد همواره براى آموختن زبان عربى بخردسالان در مكاتب و مدارس مورد استفاده بود و با هر لغت عربى يا چند مترادف عربى يك لغت فارسى يا مترادف آن را همراه دارد و علاوه برين اسامى ماههاى عربى و ايرانى و رومى و اطلاعاتى دربارهء امورى از قبيل ازدواج نبى و فرزندانش و امامان و امثال اينها هم در آن بنظم كشيده شده و در آخر كتاب آمده است . بعدها مطالب مختلف ديگرى را هم بر روش نصاب نظم كردند و بر آن افزودند و تا حدود قرن چهاردهم هجرى تقليدهاى متعددى از آن در سرودن لغتنامهاى منظوم ديگر براى عربى به فارسى و تركى به فارسى و حتى زبانهاى انگليسى و فرانسوى به فارسى صورت گرفت . از جملهء تقليدهايى كه از نصاب الصبيان در قرن هفتم و هشتم شده است يكى منظومهء زهرة الادب است در لغت عربى به فارسى كه علاوه بر لغات تعريفها و تعليمات و توضيحاتى دربارهء مسائل گوناگون از قبيل : كواكب سيار ، اقليمهاى هفتگانه ، حروف ناصب ،
--> ( 1 ) - اسم ابو نصر را مسعود و محمود هم نوشتهاند .