ازين بابهاى پنجگانه مىآيد عبارتست از هريك از حروف ابتثى كه در ذيل آنها اسامى ممالك و نواحى و بلاد و رستاقها و كوره‌ها و رودها و غيره آمده است . ياقوت در ذكر بلاد و نواحى نه تنها بآوردن اطلاعات بسيار سودمند دربارهء كيفيت آبادانى و مردم آنها و فواصلى كه با هريك از نواحى و بلاد مجاور دارند مبادرت كرده بلكه اطلاعات بسيار سودمندى هم دربارهء علما و بزرگان مشهور آن بلاد داده است . كتاب معجم البلدان ياقوت را بايد بىترديد مهمترين و بهترين كتاب از كتب جغرافيايى شمرد كه در تمدن اسلامى تا حملهء مغول و بلكه بعد از آن تأليف شده است و قيمت آن بدرجه و مقداريست كه هيچگاه از آن كاسته نخواهد شد . ازين كتاب بعدها خلاصه‌يى ترتيب يافت بنام مراصد الاطلاع على اسماء الامكنة و البقاع » بوسيلهء صفى الدين ابو الفضائل عبد المؤمن بن عبد الحق كه بطبع رسيده است . 3 - علوم ادبى علوم ادبى در قرن هفتم و هشتم در همان راهيست كه براى ديگر دانشها مىبينيم يعنى در راه تلخيص آثار پيشينيان و شرح و توضيح و نوشتن حواشى بر آنها و ترتيب دادن اختصاراتى براى متعلمان ، و بعبارت ديگر ايجاد كتابهاى درسى براى درجات مختلف محصلان يا نگارش شروح و حواشى و تعليقاتى كه مطالعهء آنها به كار معلّمان و مدرّسان فنون ادب بيايد و به همين سبب درين دوره ايجاد منظومه‌هايى در باب صرف و نحو و لغت و علوم بلاغى و امثال آن نيز معمول بود تا حفظ را آسانتر كند و از صعوبت كار تا حدّى بكاهد و بعد كسانى پيدا شدند كه بر آن منظومه‌ها شروح مفصل نوشتند و از نو آنها را وارد رشتهء كتبى نمودند كه با بحث و توضيح و تفصيل همراه بود . بهرحال قرن هفتم و هشتم در علوم ادبى هم مانند ديگر علوم دوره‌ييست كه عالمان سرگرم توضيح و تفسير و تحشيه‌اند نه ابداع و ابتكار ، و به همين سبب اگرچه درين عهد كار