و روم و ايران و فصول سال . 2 ) سفليات كه دربارهء فلك مادون قمر و آخشيجان و كائنات جوّ سخن مىگويد و سپس وارد بحث دربارهء آب و زمين و درياها و جزاير آنها و احوال كرهء زمين و ارباع و اقاليم و كوههاى آن مىشود و اين قسمت از كتاب متضمن ارزش جغرافيايى بسيارست . بعد ازين مباحث قزوينى ببحث ممتّع خود دربارهء مولودات از اركان ( معدن - احجار - نبات - انسان و حيوان ) مىپردازد و اين قسمت از كتاب متضمن كليهء اطلاعات قدما در طبيعيات و تاريخ طبيعى است . بر رويهم كتاب « عجائب المخلوقات و غرائب الموجودات » يكى از پرارزش‌ترين آثار ايرانيان دورهء اسلامى در اطلاعات كلى مربوط بمقدمات جغرافياى طبيعى و انسانى و بسيارى از مطالعات ديگر آنان دربارهء انسان و حيوان و امثال اين مطالب است . اما آثار البلاد و اخبار العباد كتاب مفصلى است دربارهء قلاع و شهرها و آباديهاى اقاليم مختلف عالم با ذكر قبايل و خصائص نژادى و اخلاقى و اجتماعى و حتى كيفيت و نوع غذا و پوشش و خانه‌هاى آنها و ذكر رجال و بزرگان معروف هريك از بلاد . در هر اقليمى از اقاليم هفتگانهء جهان اسامى ممالك و نواحى و بلاد به ترتيب حروف تهجى ثبت شده است . قزوينى اين كتاب بسيار مهمّ جغرافيايى را با اتكاء بر مشاهدات و مطالعات خود نوشته و در آغاز آن گفته است كه درين كتاب آنچه را براى من واقع شده و شناخته‌ام ، و آنچه شنيده و ديده‌ام ، گرد آوردم . اين كتاب را مقدمه‌يى در خواص بلاد و مقدمه‌يى ديگر همراه نقشه‌يى دربارهء اقاليم زمين است و سپس بحث دربارهء اقاليم هفتگانه و اخبار و آثار آنها شروع مىشود . كتاب آثار البلاد و اخبار العباد علاوه برين همهء مزايا كه گفته‌ايم از باب اطلاعات مربوط بتاريخ و تاريخ ادبيات هم پرارزش و سودمندست و بمناسبت راجع بنوزده تن از شاعران ايران يعنى انورى و عسجدى و اوحد الدين كرمانى و فخر گرگانى و فرخى و فردوسى و جلال طبيب و جلال خوارى و خاقانى و ابو طاهر خاتونى و مجير بيلقانى و نظامى و ناصر خسرو و ابو سعيد ابو الخير و سنائى و شمس طبسى و عمر خيام و عنصرى و رشيد الدين وطواط سخن گفته