است . علاوه بر آنان در ذيل اسم هريك از بلاد ايرانى نام بزرگترين معاريف و مشايخ و علماى آن شهر را با ذكر احوالشان آورده است . مثلا در ذكر بلخ « 1 » علاوه بر اطلاع سودمندى كه در باب بتكدهء نوبهار و سدانت خاندان برمك در آن بتكده داده از بزرگان آن شهر ابراهيم بن ادهم و ابو على شقيق بن ابراهيم و ابو حامد احمد بن خضرويه و رشيد وطواط ( عبد الجليل بن محمد ) شاعر معروف را ذكر كرده و شمه‌يى از حال هريك را آورده است . كتاب معروف ديگرى كه در جغرافيا نوشته شده نزهة القلوب تأليف حمد اللّه مستوفى ابن ابو بكر بن محمد بن نصر قزوينى است به فارسى كه آن را در سال 740 هجرى بعد از اتمام تاريخ گزيده نوشت در يك مقدمه و سه مقاله و يك خاتمه . مقدمه و دو مقالهء اول كتاب بيشتر تحت تأثير روش زكرياى قزوينى قرار دارد يعنى در آنها دربارهء ابداع افلاك و نجوم و عناصر و ربع مسكون و تكوين مواليد سه‌گانه ( معادن و نبات و حيوان ) سخن رفته و طبعا دربارهء انسان به همان نحو كه در عجائب المخلوقات مىبينيم باشباع بحث شده است و مقالهء سوم « در صفت بلدان و ولايات و بقاع » و بر چهار قسمت : قسم اول در ذكر حرمين شريف ، قسم دوم در شرح احوال ايران زمين و قسم سوم در ذكر بلاد مجاور ايران و قسم چهارم در ذكر عمارات عاليهء مشهور كه در ديگر ولايات ربع مسكونست . حمد اللّه در تأليف اين كتاب از منابع مختلف متقن استفاده كرد و ارزش كتاب او مخصوصا در آنست كه ضمن ذكر نواحى و بلاد ايران پاره‌يى اطلاعات مربوط بعهد خود را هم در آنها آورده است . نبايد فراموش كرد كه يكى از مهمترين و پرارزش‌ترين كتب جغرافيا در تمدن اسلامى ، اگرچه به عربى و مؤلف آن غير ايرانيست در همين دوره بوجود آمده و مؤلف آن براى كسب اطلاعات مدتى از عمر خود را در ايران گذرانده و ديرگاه در خراسان و خوارزم سكونت داشته است . اين كتاب معجم البلدان و مؤلف آن ياقوت حموى

--> ( 1 ) - آثار البلاد و اخبار العباد ، بيروت 1960 ، ص 331 ببعد .