اردبيلى ( م 950 ) و حاشيهء مير فخر الدين استرابادى و حاشيهء ابو الحسن بن احمد ابيوردى معروف به « دانشمند » و حواشى متعدد ديگر . بر كتاب تهذيب المنطق و الكلام چند شرح متعدد ديگر هم نوشته‌اند « 1 » . از فروع علوم منطق علم نظر يا علم المناظره يا علم آداب البحث در باب كيفيت ايراد كلام بين مناظره‌كنندگان و طريق اثبات دعوى است و اين علم از جملهء دانشهاييست كه پس از رواج منطق در ميان علماى ايران پديد آمد تا به كار متكلمان و فقيهان در طريقهء اثبات عقايدشان بيايد . شمس الدين محمد بن اشرف حسينى سمرقندى از عالمان اواخر قرن ششم ( متوفى در حدود سال 600 ) كتابى درين باب داشته بنام آداب البحث در سه فصل كه شروح متعددى در قرنهاى هشتم و نهم و بعد از آن بر آن نوشته شد « 2 » . در قرن هشتم قاضى عضد الدين ايجى ( م 756 ) چنان كه ديده‌ايم رساله‌يى موجز بنام « آداب البحث » دارد كه شرحهايى بر آن نگاشتند مانند شرح محمد حنفى تبريزى متوفى ببخارا در حدود سال 900 و شرح مير ابو الفتح سعيدى اردبيلى و شرح عصام - الدين اسفراينى ( م 943 ) و شرح علامه مير سيد شريف جرجانى ( م 816 ) و جز آنها « 3 » . از فروع ديگر منطق در دورهء مورد مطالعهء ما علم جدل را محسوب مىداشتند و آن علمى است كه بمباحثه‌كننده قدرت مىدهد تا هر وضعى را كه اراده كند ابرام نمايد و هر وضعى را كه بود مهدوم سازد ، و عادة اختصاص بعلوم دينى دارد و در راه الزام مخالفين و دفع شكوك آنان به كار مىرود و از علومى است كه مدتها پيش همراه و همدوش علم خلاف ، كه خود از فروع علم فقه شمرده مىشود ، در ميان علماى اسلامى خاصه عالمان شرعى رائج بود و از قدماى مصنفين درين علم ابو بكر قفّال چاچى از علماى معروف قرن چهارم ( م 365 ) است .

--> ( 1 ) - كشف الظنون ستون 515 - 517 ( 2 ) - ايضا كشف الظنون ستون 39 - 40 ( 3 ) - ايضا ستون 41