در دورهء مورد مطالعهء ما كتبى درين فن تأليف شد از آن جمله است « المغنى » از اثير الدين ابهرى ( مفضّل بن عمر بن مفضّل ابهرى سمرقندى متوفى بسال 663 « 1 » ) كه از شاگردان معروف امام فخر رازى بوده است و بعد از بروز فتنهء مغول ببلاد روم گريخت و مدتى در آنجا بسر مىبرد و بتعليم و تأليف اشتغال داشت . وى در منطق و حكمت و رياضى و نجوم دست داشت و در آنها صاحب‌نظر و تأليف بود . از آثار او چنان كه ديده‌ايم ايساغوجى و « تنزيل الافكار فى تعديل الاسرار » در منطق است . آثار ديگرى در حكمت و در رياضيات هم دارد كه ذكر خواهيم كرد . - كتاب المغنى ابهرى از كتابهاى مختصر در علم جدل بوده و جزو مختصرات شهرت داشته است « 2 » . ديگر از كتب ابهرى درين علم « تهذيب النكت » است . كتاب النكت فى علم الجدل را ابو اسحق ابراهيم بن على شيرازى ( م 476 ) نوشته بود و ابهرى آن را تهذيب كرد . ديگر از علماى معروف جدل در عهد مورد مطالعهء ما برهان الدين نسفى ابو الفضل ( 600 - 684 ) « 3 » از مردم نسف ( شهرى بزرگ و آبادان كه ميان جيحون و سمرقند بود « 4 » ) و از علماى معروف تفسير و اصول و كلام و علم جدل و علم خلاف بود و در بغداد درگذشت . وى كتب معتبرى در علم جدل و علم خلاف داشت و از آنهاست « كتاب الفصول » در علم جدل كه شمس الدين محمد سمرقندى آن را شرح كرد . اين كتاب را مقدمة البرهانية نيز ناميده‌اند . از كتابهاى ديگرش « القوادح الجدليه » و كتابى باسم « منشاء النظر » در علم خلافست « 5 » .

--> ( 1 ) - سال وفاتش را باختلاف در حدود 600 و 700 و 660 هم نوشته‌اند ( ! ) ( 2 ) - دربارهء او رجوع شود به الاعلام زركلى ج 8 ص 203 و مآخذى كه نشان داده است . ( 3 ) - وفات او را در 686 و 687 هم نوشته‌اند . ( 4 ) - معجم البلدان ياقوت ذيل اسم « نسف » ( 5 ) - طاش كبرىزاده ، مفتاح السعادة ، ج 1 ص 252 ؛ كشف الظنون ستونهاى 1272 و 1798 ؛ الاعلام خير الدين زركلى ج 7 ص 260 ؛ شذرات الذهب فى اخبار من ذهب از ابى الفلاح عبد الحى بن العماد ، مصر 1351 هجرى ، ج 5 ص 385 حوادث سال 684 .