« يكى ديگر از علل مخالفت محدثين با علماى كلام اين بود كه متكلمين در تصانيف خود براى رد آراء مخالفين نخست اقوال آنها را نقل مىكردند سپس با منطق و استدلال جواب مىدادند ، محدثين از بيم اينكه مبادا ، چشم و گوش مردم باز و با آراء و افكار جديدى آشنا شوند ، نقل كفر را هم جايز ، نمىدانستند تا جايى كه در زمان احمد حنبل يكى از محدثين زبردست به‌نام حرث محاسبى كه در زهد و پارسايى شهرتى بسزا داشت و حتى جنيد بغدادى ( صوفى معروف ) مريد او بود ، بر رد شيعه و معتزله كتابى تصنيف نمود . امام احمد حنبل به گناه اينكه اقوال طرف مخالف يعنى شيعه را نقل كرده بود ، به قدرى برآشفت و ناراضى شد ، كه به كلى با اين مرد دانشمند قطع رابطه نمود . . . » « 1 » روشن‌بينى ابو ريحان ابو ريحان بيرونى در مقدمهء تحقيق ماللهند مىنويسد « من اين كتاب را دربارهء عقايد هندوان تأليف كردم و هرگز در حق آنان كه با ما اختلاف دينى دارند تهمت زدن بىاساس را روا نداشتم و نيز اين مطلب را مخالف ديندارى و مسلمانى خويش پنداشتم كلمات را در آنجا كه خيال مىكردم براى روشن كردن مطلبى ضرورت دارد با طول و تفصيل نقل مىكردم ، اگرچه اين گونه نقلها ، كفرآميز به‌نظر برسد و مسلمانان آن را قابل اعتراض بدانند ، ما اين را مىگوئيم كه اعتقاد هندوان چنين است و آنان خود بهتر از هركس مىدانند كه چگونه به اين اعتراضات پاسخ دهند . . . » « 2 » به دلايلى كه قبلا ياد كرديم عقايد متكلمين با نظريّات محدّثين هم‌آهنگى نداشت مثلا اهل كلام وقتى اين حديث را مىشنيدند كه بين حضرت آدم و موسى مناظره‌اى اتفاق افتاده يا آسمانها از سنگينى بار فرشتگان جرجر يا ترك‌ترك مىكنند ، و يا خدا روز قيامت پايش را به جهنّم مىگذارد و آتش آن تسكين مىيابد و امثال آن ، آنها ، اين احاديث را تأويل يا انكار مىنمودند درحالىكه صحت احاديث سابق الذكر نزد محدثين محرز و ثابت بود و تأويل و انكار آنها را توهين يا مخالف ارشاد رسول الله ( ص ) مىدانستند . دشمنى هارون با بيان حقايق علمى يك بار در دربار هارون الرّشيد ، يكى از محدثين ، همين حديث مناظره آدم و موسى را بيان نمود ، شخصى اظهار داشت كه چگونه آدم و موسى را ( با توجه به اختلاف فراوانى كه بين دوران حيات

--> ( 1 ) . تلخيص از تاريخ علم كلام پيشين ، از ص 25 به بعد . ( 2 ) . علم و تمدن ، دكتر نصر ، ترجمهء احمد آرام ، ص 251 .