كوته‌بينى در معتقدات مذهبى راه يافت تا جائى كه دانشمندانى چون غزالى ، آمدى ، فخر رازى ، ابن رشد و شهرستانى كه غالبا به اقتضاى شرايط محيط ، معتقدات باطنى خود را در پرده و چندپهلو بيان كرده بودند از حمله و اعتراض اشاعره و فقهاى قشرى در امان نماندند . نظر استاد شبلى پاكستانى امام غزالى كه مردى محافظه‌كار بود به گفتهء علامه شبلى پاكستانى هزاران حرف در دل نهفته داشت و يكى را هم نمىتوانست به زبان بياورد . وى در جواهر القرآن مىنويسد ، « من در بعضى از كتابها ، عقايد شخصى يا حقايقى را ظاهر ساخته‌ام و بعد قسم مىدهد كه نگذارند اين كتاب را غير از خواص و كسانى كه « اهلند » شخص ديگرى بخواند . » سپس شبلى مىنويسد : « معتزله مطلب خود را صاف و صريح و بىپرده بيان كرده‌اند زيرا ، آنها با خواص مربوط بودند و با عامهء مردم كارى نداشتند با اين‌حال امروز يك كتاب هم از آنها باقى نمانده است و اگر در بعضى منابع اقوال و احوال آنها ذكر نشده بود حتى براى ما مشكل بود بدانيم كه آنها در دنيا وجود داشته‌اند يا خير . » متوكل كه به جنگ معتزله و متفكرين و فلاسفه برخاسته بود و از دين اسلام حمايت مىكرد ، يكى از فاسدترين خلفاى عباسى است . به قول فروزانفر ، استاد فقيد دانشگاه : « متشرع بودن متوكّل از آن مسائلى است كه هيچ منصف مطلع ، آن را تصديق نمىكند . فسق و فساد ، باده‌گسارى و زن‌بارگى كجا ، و متشرع بودن كجا ؟ اين خليفه بدگوهر نسبت به على ( ع ) و آل او نفرت و كينه‌اى خاص در دل داشت . . . » « 1 » ظهور ابن حزم به اين ترتيب از قرن چهارم به بعد ، اندك‌اندك بازار علم كلام و منطق رو به كسادى و افول نهاد ، تنها ستارهء درخشانى كه در اين دوره خودنمايى كرده ابن حزم است كه در سال 384 هجرى در قرطبه به دنيا آمد و پس از فراگرفتن علوم مقدماتى به منطق و كلام روى آورد ، تا عهد وى فقها و محدثين از علم كلام به كلى دور بودند ، ولى ابن حزم دانشمند نامدار اسپانيا به اين وضع پايان داد و حديث و كلام را به‌هم آميخت و كتابهاى زيادى به رشتهء تحرير درآورد . وى در كتاب « ايصال » تمام مسائل فقهى را به تفصيل مورد تجزيه و تحليل قرار مىدهد و پس از ذكر آراء و نظريات صحابه ، تابعين ، مجتهدين و ائمه حديث ، خود در

--> ( 1 ) . به نقل از تاريخ ادبى براون ، ج 1 ، ص 431 به بعد .