رازى در فهرست ابن النديم ) . براى كسانى چون ابن المقفع نيز مانويت به لحاظ جنبه‌هاى فلسفى آن جالب بود ، و آنان به جنبه‌هاى اساطيرى و خرافه‌آميز آن توجهى نداشتند . لوئى گارده نيز در مقاله خود به زمينه بحث گابريلى نزديك شده و درباره زندقه مىگويد ، معلوم نيست مقصود از اين كلمه صريحا چيست ، چه گاهى زيديها كه شيعى ملايمى بودند ، حلاج را زنديق ناميده‌اند ولى از طرف ديگر ثنويت مبتنى بر عقايد مزدايى و مانوى هم ، به عنوان زندقه خوانده شده است . گارده در بحث كوتاهى از ابو بكر رازى مىگويد : « به‌نظر مىرسد بسيارى از كتابهاى او به‌طور محرمانه در محافل شيعى و اسماعيلى و مخصوصا نزد افراطيون قرمطى خوانده مىشد ، معلوم نيست كه مبناى اين فكر بر چيست و نويسنده از كجا معلوم داشته كه كتابهاى رازى در محافل قرمطيان مورد توجه و علاقه بوده است . وظيفه دفاع از توحيد اسلامى در برابر ثنويت را ، فرقهء معتزله برعهده گرفت . بعدها ، كه حركت الحاد درهم شكسته شد مردم و خلفا روى از معتزله برتافتند و به رقباى آنان « اشاعره » گرويدند . معتزله در عين‌حال كه از اسلام در برابر خارجيان دفاع مىكردند ، ناگزير بودند كه از اصول مكتب خود نيز در برابر ساير مسلمانان دفاع كنند . گرچه زندقه به معنى ثنويت ، با سياست شديدى كه مهدى خليفه ، در پيش گرفت تقريبا برافتاد . ليكن الحاد يعنى زندقه به معنى عام ، هنوز برجا بود و معتزله در دو جبهه مىجنگيدند - يكى از جنگهاى سخت معتزله با ابن راوندى بود كه وى ثنوى نبود ليكن ملحد بود . كتابى كه ابن راوندى در رد اسلام نوشته ، به‌دست ما نرسيده ولى قطعاتى از آن را در ضمن ردى كه معتزله بر آن نوشته‌اند مىتوان يافت . وى نخست معتزلى بود ، پس از چندى شيعى گشت و آنگاه به الحاد گراييد . فصولى از كتاب فضيحة المعتزله وى ، در كتاب الانتصار خياط نقل شده ليكن در اين كتاب ، هنوز جنگ ، بين دو گروه از مسلمانان است . ابن راوندى شيعى و خياط معتزلى و بنابراين هنوز اجماع امّت و نصوص كتاب مورد استناد طرفين مىباشد . « پلى كراوس » مستخرجاتى از كتاب الزمرد ابن راوندى را در كتاب مجالس الداعى المويد اسمعيلى پيدا كرد . ابن راوندى در اين كتاب اساس نبوّت را تخطئه كرد . و مبناى وى تفوق عقل بر وحى و خرده‌گيرى بر كتب آسمانى و معجزات انبياء و از جمله اعجاز قرآن است . ابو على جبائى پيشواى معتزليان كتابى در رد « زمرد » نوشته كه اكنون در دست نيست . فكر ابن راوندى در تفوق عقل بر وحى نتيجهء منطقى اصلى بود كه معتزليان