نشان مىدهد ، و آن مسألهء فناى روح با فناى بدن است . در اين‌باره ناصرخسرو مىنويسد : گروهى گفتند كه نفس مردم ، پس از آنكه از جسد جدا شود ناچيز شود ، همچون نفسهاى نباتى و حيوانى و بىجسد او را وجودى نيست ! ( زاد المسافرين ، ص 317 ) . ابو العلاى معرّى در رسالة الغفران معناى زنديق و دهرى را يكى شمرده چنين مىنويسد : زنديقان كسانى هستند كه دهرى ناميده شوند و قايل به پيغمبرى و كتاب آسمانى نمىباشند . ( پرتو اسلام ، ترجمهء خليلى ، ج 1 ، ص 303 ) . منبع ديگرى كه در آن از دهريه صحبت مىشود ترجمهء فارسى كتاب پهلوى « شكند گمانى ويچار » است كه در آن ما بين دهرى و زروانى علامت تساوى گذاشته است . . . اين كتاب يكى از دهها كتاب و رسالات دين زرتشتى است كه در دست ماست و ترديدى در آته‌ئيسم و ماترياليسم دهريه و زروانيه باقى نمىگذارد . عبارت چنين است : طايفهء موسوم به دهرى كه منكر وجود خداى تعالى هستند برآنند كه هيچ تكليف دينى بر آنان وارد نيست و مكلّف به عمل خير نيستند - ما راجع به سخنان بىاساسى كه مىگويند نمونه‌اى مىآوريم : مىگويند اين جهان و عوارض آن و تركيب اجسام و ترتيب اعمال و تضاد اشياء و اختلاط عناصر ، همه‌وهمه نتيجهء تحوّلات زمان نامتناهى است و مدعيند كه براى عمل نيك پاداش ، و براى گناه مكافاتى نيست . نه بهشتى است ، و نه دوزخى و نه چيزى كه آدمى را به عمل نيك يا كار زشت بكشاند و نيز مىگويند كه جز ماديّات چيزى در عالم نيست و روح وجود ندارد . . . » « 1 » نظريات خاورشناسان در استراسبورگ عده‌يى از خاورشناسان راجع به فلسفه و مذهب در اسلام مقالاتى نوشته‌اند از جمله پروفسور گابريلى Gabrieli استاد دانشگاه روم در سال 1961 ميلادى در مقالهء خود به عنوان « زندقه در قرن اول خلافت عباسى » با اشاره به مطالعات سودمند و ثمربخشى كه در فاصله دو جنگ جهانى در زمينه نزاع بين اسلام و مانويّت به‌عمل آمده اظهار تأسف مىكند ، كه رشته اين تحقيقات با آغاز جنگ دوم ، گسيخته گرديد و پس از آن كار عالمانه و عميقى درين‌باره انجام نشد . « 2 » گابريلى مىگويد عده‌اى از كسانى كه ابن النديم در فهرست خود به عنوان زنديق ياد كرده واقعا زنديق نبودند و عده‌اى ديگر از زنادقهء واقعى ، در فهرست وارد نشده‌اند . وضع

--> ( 1 ) . مأخوذ از تاريخ ساسانيان ، كريستن‌سن دانماركى ، ترجمهء رشيد ياسمى ، چاپ دوم ، ص 458 . ( 2 ) . L'claboration de Lislam Paris Presses Universitaires