رادمردان مبارز در طول تاريخ « بررسى جنبشهاى انقلابى در ايران نشان مىدهد كه كشور ما از جهت سنن قيام خلق و نبرد بىامان آنها عليه غاصبان بيگانه و ستمگران آشنا ، از جهت رزمهاى طبقاتى سخت و خونين و از جهت عرضه داشتن پيشوايان به حد افسانه‌انگيزى متهور و جانباز ، بسيار غنى است و شايد از اين جهت تعداد اندكى از كشورهاى جهان ، با وى همانندند . مردمى غيور و حق‌طلب و معرور و پاكباز ، در اين سرزمين مانيها ، مزدكها ، ابو مسلم‌ها ، بابكها ، مازيارها ، المقنع‌ها ، استادسيسها ، صاحب الزنجها ، دلاوران اسماعيلى و قرمطى ، دراويش و شيعيان انقلابى ، پيشوايان جنبشهاى حروفى و نقطوى و بابى ، مجاهدان راه مشروطه و آزادى ، مبارزان جنگل و قهرمانان توده‌اى را پرورده‌اند ، اگر سراپاى اين تاريخ خونين و پرشور و هياهو ، بررسى شود ، و چنان كه شايسته است بر نسل بالنده عرضه گردد ، در آنان مىتواند شور و غرورى شگرف را برانگيزد ، و اراده و انديشه خلّاق آنها را براى گشودن دژهاى نوين تاريخ ده چندان سازد . » « 1 » عقيدهء آزادانديشان ايران و جهان اسلامى در ايران از ديرباز متفكّرين و صاحبنظران با جمود فكرى و هرنوع تعصبى به سختى مخالف بودند . حلاج بيضاوى ، صوفى نامدار ، چون شنيد كه مسلمانى به يك نفر يهودى مىگويد : « اى سگ يهودى » سخت برآشفت و به مسلمان متعصب گفت : تمام اديان از جانب يك خداست ، و آئين يهودى و نصرانى و مسلمانى ، اگر در فروع اختلافى دارند ، اصل و منظور همهء آنها يكى است . خيام كه مردى شكاك و مادى بود مىگفت :

--> ( 1 ) . مدخل و پيشگفتارى بر جنبش بابيان ، ( به اختصار ) .