آشنايى و معاشرت داشته است . وى در ايام اقامت در استانبول به تدريس زبان فارسى مشغول بود و در همانجا تصميم گرفت كه دستور زبان فارسى يا دستور سخن را به رشتهء تحرير درآورد و ظاهرا همين كتاب ، راهنماى ديگران و از جمله ميرزا عبد العظيم خان گركانى در تاليف سه دوره صرف و نحو فارسى گرديده است . ارزش كتاب حاجى بابا اصفهانى شاهكار زندگى ميرزا حبيب ، ترجمهء كتاب حاجى بابا در اصفهان است « در باب كتاب حاجى بابا ، سيد محمد على جمال‌زاده اخيرا به اين نتيجه رسيده كه ترجمهء اين كتاب با آن عبارت شيرين و پخته و ممتاز و مشحون از لطايف ادبى ، جز به قلم ميرزا حبيب اصفهانى انجام نگرفته است ، و پس از آن مجتبى مينوى در بازگشت از سفر تركيه ، عكس آثار خطى و چاپ شدهء ميرزا حبيب را كه در كتابخانه دانشگاه استانبول موجود و ترجمهء حاجى بابا اصفهانى نيز جزو آنها بود ، به ارمغان آورد و با پيدا شدن عين ترجمه به خط ميرزا حبيب و مخصوصا مقدمهء كوتاهى كه مترجم بر آن نوشته و عينا نقل مىشود ، ديگر شبهه و ترديدى باقى نمىماند كه اين كتاب انتقادى و آموزنده را ميرزا حبيب خود ، از ترجمهء فرانسوى آن ، به فارسى درآورده است . » اينك مقدمه : « كتاب حاجى بابا در اصفهان ، كه از زبان انگليسى به فرانسوى و از زبان فرانسوى به فارسى به اهتمام بندهء كمينه حبيب اصفهانى كه با زبان عام‌فهم و خاص‌پسند ، و با اصطلاحاتى معروف و مشهور ترجمه شده است و حسن و قبح و فايده‌مندى و ضرررسانيش حواله به مؤلف اصلى شده ، و نسخهء حاجى بابا در لندن نسخه ديگر است كه در آن تزييف ( يعنى خوار شمردن ) انگلستان است ، چنان كه در اين ، تزييف ايرانيان است ، بلكه تزييف مسلمانان عموما ، و انشاء اللّه آن هم ترجمه خواهد شد و مترجم مورد مؤاخذه از جانب شرع و عرف نخواهد گرديد : من نه اين ، از جيب و انبان گفته‌ام * آنچه را گوينده گفت ، آن گفته‌ام موريه و كتاب حاجى بابا : حاجى بابا كتابى است كه آن را جيمز موريه به قصد انتقاد از ايرانيان و نمودن و نشان دادن جهات زشت آداب و رسوم ايرانى ، به رشته تحرير كشيده است . جيمز موريه اصلا از مردم فرانسه و تبعهء انگليس بود . وى در سال 1194 ه . ق در