اجتماعى كردند و تندزبان شدند كه سفير هراسناك گرديد و يك فوج ژاندارم خواست تا مبادا ، به سفارت هجوم آورند . با اين كار ، خود را نزد ايرانى و عثمانى مفتضح و صورت يك پول كرد ، پيشنهاد مىكند شماره‌هاى تازه‌اى از قانون ، چاپ و متن نامه عربى سيد جمال الدّين در آن منتشر گردد و هرچه كاغذش نازكتر باشد بهتر ، چه به آسانى به هرجا ارسال خواهد شد . به‌علاوه از آنجا كه بعضى از ملايان ، چون مردگان هفتاد ساله بودند ، حالا زنده شدند . شايسته است كه از حاج ميرزا محمد حسن شيرازى بانى تحريم رژى و از همّت ساير علما ، تحسين گردد . الحق شايستهء تمجيد شده‌اند ، به شرط آنكه تا نقطه آخر ، كار را اصلاح كنند . . . وقت و فرصت را نبايد فوت كرد . ميرزا آقا خان پيام سيد جمال الدين را به ملكم ابلاغ مىكند و مىگويد به حضرت سيد بگوييد يك نمره قانون ، مخصوصا براى روحانيان كربلا بفرستيد و از آنها بخواهيد كه در مبارزات اجتماعى شركت جويند و نگذارند كه ظلمه ، پدر مسلمانان را بسوزانند و نايب امام با وجود نفوذ تامّه ، ساكت و صامت بنشينند . . . پس از آنكه ميرزا آقا خان از همكارى با روزنامه باختر ، سرخورد روى دل به سوى قانون آورد ، اما اينجا هم‌آنطور كه دلش مىخواست مجال عرض اندام نيافت . ميرزا آقا خان در نشر افكار « حوزه آدميّت » در عثمانى و ايران سعى فراوان كرد و مىگويد با همفكران ملكم در تهران ارتباط و اشتراك مساعى دارد و معتقد است در فعاليتهاى سياسى « كار بايد از روى تدبير و حكمت باشد نه از روى عجله و سفاهت » . به ملكم مىنويسد : « صداى آدميت خرده‌خرده در مغز مردم جايگير خواهد شد . . . خيلى بايد زحمت كشيد تا گوش و چشم اهالى ايران باز شود همين كه باز شد خودشان درصدد كار برمىآيند . . . » سرانجام ميرزا آقا خان تصميم گرفت براى بيدارى هموطنانش دو كتاب تحت عنوان « تكاليف ملت » و ديگرى در « تاريخ احوال قاجاريه » و بيان سبب ترقى و تنزل احوال دولت و ملت ايران بنويسد . از سرنوشت اين كتابها اطلاعى در دست نيست . ميرزا آقا خان معتقد است براى اصلاح ايران ، بايد « باطنا قطع‌نظر از اين طايفه قاجار و چند نفر ملاى دربارى و بىايمان نمود . . . اينها جميع حركاتشان تحت غرض است و بهيچ‌چيزشان اطمينان نيست . » « 1 » بلكه بايد « كارى كرد شايد آن طبايع بكر دست نخورده و آن خونهاى

--> ( 1 ) . انديشه‌هاى ميرزا آقا خان ، از ص 18 به بعد .