اين موقوفات نه‌تنها رصدخانه ، بلكه كتابخانه‌يى با چهارصد هزار جلد كتاب و مدرسه و حجرات خاص براى فقيهان و طبيبان و محدّثان و حكما با دادن حقوق ( باراتبه و جامگى ) كه ميزان آن هم در كتب ذكر شده است ، ايجاد كرد و تقريبا زبدهء علماى عصر را در اين مؤسسات گردآورد . . . در محضر خواجه ، شاگردانى مانند علامه حلّى و قطب الدين شيرازى تربيت شده‌اند . خواجه پس از اسماعيليه با از ميان برداشتن قطعى خلافت عباسى ، عملا دو رقيب عظيم و نيرومند ايدئولوژى شيعه را ، از سر راه برداشت و درواقع ، ديگر هيچ‌چيز مانع سير ايران به طرف قبول مذهب اماميه ، به‌عنوان دين رسمى وجود نداشت ، از زمان ايلخانان رخنهء نيرومند اين دين ، در دستگاه دولتى آغاز گرديد و ظفرمندى نهايى آن به دوران صفوى رسيد . . . » « 1 » تفكرات فلسفى سهروردى شهاب الدّين سهروردى مهمترين نمايندهء تفكر فلسفى در قرن ششم ، شيخ شهاب الدين سهروردى است ، كه در سطور زير اجمالا به آراء و افكار او اشاره مىكنيم : شيخ شهاب الدين سهروردى ، معروف به شيخ اشراق در سال 549 در قريهء سهرورد زنجان تولد يافت و در سال 587 در 38 سالگى به شهادت رسيد . در آغاز جوانى يك چند به سير و سياحت پرداخت و با بزرگان تصوف به بحث و گفتگو نشست و كتب مزدايى عهد باستان را مورد مطالعه قرار داد و با انديشه‌هاى مترقّى باطنيان آشنا شد . و چون مردى بىباك و آزادانديش بود ، با وجود شكست فاطميان از مسيحيان و پيروزى نسبى اهل سنت و جماعت ، وى در ابراز عقايد خود شجاعت و گستاخى نشان داد و درباره « ختم نبوت » و « دايرهء رسالت » مطالبى گفت كه با افكار عامه تعارض داشت . سهروردى با مكاتب فلسفى يونانى و اصول مزدايى ايرانى كمابيش آشنا ، و در مقام تلفيق و هم‌آهنگى آنها بود ، وى در آثار خود « اصطلاحات قديم ايرانيان را درباره فرشتگان ، به‌كار برد . آثار او حاكى از اطلاعات دقيقى درباره فرشته‌شناسى مزدايى است كه او با عقيدهء افلاطونى دربارهء عالم مثال بياميخت . استعمال صحيح نام امشاسپندان به عنوان ارباب الانواع ، شاهد آشنايى سهروردى با برخى از اصول اساسى حكمت قديم

--> ( 1 ) . مأخوذ از كتاب : ويژگيها دگرگونيهاى ايران در پويه تاريخ ( به اختصار ) .