نزديكى افكار ابن خلدون با غزالى . . . ابن خلدون به همان نحو كه در مقام مورّخ ، به فلسفهء عقلى توجه دارد ، در مقام فيلسوف طرفدار جدى غزالى است ؛ ضديت ابن خلدون با فلسفه از ضديّت غزالى بيش‌تر است ، زيرا كه ابن خلدون را بطور كلى از ميدان الهيّات بيرون مىراند ، ولى همانطور كه بارها گفته شد ، عظمت و تازگى فكر ابن خلدون را نه در نگرش دينىاش و نه در نظريات كلامىاش بايد جست ، بلكه آن چيزى كه وى را از سايرين متمايز مىسازد نحوه برخوردش با مسائل علمى است و در اين مقام ابن خلدون را مىتوان فيلسوف عقلى ناميد . . . بعضى معتقدند كه ابن خلدون آزادفكر بوده و اعتقاد دينى نداشته است ، منتها با توجه به مقتضيات زمانى و مكانى ، عقايد باطنى خويش را پنهان نگاه داشته و يا حتى در بحث مسائل تاريخى كه پاى دين در ميان است بحث را كوتاه كرده و با نقل اقوال مبهم و دوپهلوى راويان ، به مسأله خاتمه داده است . اين دسته ، ابن خلدون را با ابن رشد مقايسه مىكنند و مىگويند هر دوى اينان تقيّه مىكردند . ولى اين سخن با حقيقت وفق نمىدهد ، زيرا ابن خلدون در هيچ موردى كوچك‌ترين مخالفتى با اصول اعتقادى دين نمىكند . . . » « 1 » آنچه مسلم است ، محيط اجتماعى ، امكانات مادّى و اقتصادى و وضع خانوادگى و شكستها و پيروزيهاى فردى و اجتماعى ، در نوع فكر افراد اجتماع اثر مىگذارد . ابن خلدون ، در طول زندگى سياسى و خانوادگى خود ، مكرر با حوادث و اتفاقات ناگوارى روبه‌رو شده است ، گاه به زندان افتاده و زمانى بر سرير وزارت و قضا تكيه زده ، گاه مغضوب و زمانى محبوب سلاطين واقع شده است . زن و فرزندان اين مرد ، در حين مسافرت از تونس به قاهره ، در دريا غرق شدند ( سال 1384 ) و اين فاجعه ، اين مرد محقق را سخت داغدار كرده است ، مجموع اين عوامل و محيط آشفته و درهم‌ريختهء شمال آفريقا روزبه‌روز ابن خلدون را از تفكر علمى دور و به افكار عرفانى و ايده‌آليسم نزديك مىساخت به نظر ايولاكوست . . . نظام فكرى ابن خلدون در جمع ، نظام فكرى يك‌دست و هم‌آهنگ نيست و اصولا متفكرى كه در قرن چهاردهم مىزيست ، نمىتوانست مسائلى را كه قرنها بعد طرح شده‌اند ، حل‌وفصل كند . انتخاب ميان ايدآليسم و مادىگرى ( ماترياليسم ) از امور تازه و معاصر است و ما نمىتوانيم از ابن خلدون توقع داشته باشيم كه وى در قرون وسطا راه خود را براساس پيشرفتهاى علمى امروز تعيين كرده باشد . بنابراين فقط و فقط از ديدگاه ما ، نظام فكرى ابن خلدون متضاد و متناقض به نظر

--> ( 1 ) . همان كتاب ، از ص 218 به بعد .