الا الدّهر و صنف اعترفوا بالخالق و انكروا البعث . . . » ترجمه : اعراب جاهليت چند گروه بودند بعضى منكر خدا و قيامت بودند و مىگفتند طبيعت ، زندگى مىبخشد و روزگار هلاك و نابود مىكند ، چنان كه در قرآن در وصف آنان آمده است ، كه مىگفتند : بجز زندگى دنيايى چيز ديگرى نيست ، و جز زمانه چيز ديگرى ما را از بين نمىبرد . و بعضى به خالق اعتراف مىنمودند ولى قيامت و رستاخيز را انكار مىكردند . . . ( سوره 45 ، آيه 23 و سوره ق ، يعنى سوره 5 ، آيهء 14 ) . سپس شهرستانى مىنويسد : « بعضى از قبايل عرب بت‌پرست بودند ، يعنى هر قبيله ، بت مخصوص خود را مىپرستيد . چنان كه غزّى معبود اهل قريش و منات از آن اهل اوس و خزرج و هبل بزرگترين بتهاى آنان بشمار مىرفت . بعضى از قبايل عرب ، به دين يهود و بعضى به مذهب مسيح و برخى به ملّت صابئين گرايش داشتند ، طلوع و غروب ستارگان و حركت اجرام سماوى را در زندگى خود مؤثر مىشمردند ، بعضى فرشتگان و برخى ديوها را عبادت مىنمودند ، چنان كه ابو بكر صديق در علم انساب و طلوع و غروب ستارگان و تاريخ و تعبير خواب اطلاعاتى داشت » « 1 » به اين ترتيب مىبينيم كه مقارن ظهور اسلام پيروان اديان و مذاهب مختلف در شبه جزيرهء عربستان آزادانه زندگى مىكردند . پس از آنكه نهضت اسلامى گسترش يافت و تمام شبه جزيرهء عربستان را فرا گرفت پيروان اديان و مذاهب مختلف بعضى طوعا و برخى در طى غزوات و جنگها به دين اسلام گردن نهادند ، ولى دوران وحدت و يگانگى مسلمانان چندان نپاييد و با مرگ حضرت محمد ( ص ) اختلاف و تشعب و جدايى بين مسلمانان آغاز شد و هريك از فرق ، به شعب و شاخه‌هايى تقسيم شدند . . . علل اختلافات مذهبى بطور كلى « اختلافات مذهبى كه در ميان مسلمين بروز كرد سه مبناى اساسى دارد : نخست مسألهء جانشينى ( خلافت - امامت ) دوم اختلاف در روش فقهى ( فروع احكام ) سوم اختلاف در اصول عقايد . . . » « 2 » آنچه مورد نظر ماست تحقيق در علل بروز عقايد و افكار گوناگون ، در عالم اسلام است . مادام كه پيشواى اسلام حيات داشت هرگاه در مسائل مربوط به زندگى مادى يا امور مربوط به نماز ، روزه ، حج ، و زكات يعنى در مسائل دينى و دنيايى اختلافى بروز مىكرد از حضرت سئوال مىكردند و موضوع به سادگى حل مىشد ولى پس از آنكه از دورهء ابو بكر

--> ( 1 ) . دكتر ذبيح الله صفا ، تاريخ ادبيات ، ج 1 ، ص 42 . ( 2 ) . همان كتاب ، ص 42 به بعد .