از دانشمندان مسلمان در رشتهء مكانيك « جزرى » موقعيّت و مقام ممتازى دارد . وى خود آلات مكانيكى ساخته و در كتابهاى قديمى مطالعه فراوان كرده و كتاب خود را به سال 602 ه ( 1205 - ميلادى ) به فرمان « قرا ارسلان » در ديار بكر تأليف كرده و در مقدمه كتاب هم از لحاظ ساختن آلات و هم از جهت عرضه كردن نظريّه‌ها ، مدعى اصالت و ابتكار اثر خود شده است : « اين كتاب مشتمل بر رفع نقايص آثار گذشتگان و نظريّه‌هايى است كه از نتايج ، استنباط كرده‌ام ، و قضايايى كه خود واضح آنها بوده و گمان ندارم كسى پيش از من آنها را طرح كرده باشد ، من يقين دارم همه كسانى كه اين كتاب را مىخوانند از كوشش من قدردانى خواهند كرد . » در آثار اسلامى به‌ندرت مىتوان كسى را يافت كه به اين صراحت به سهم خود در پيشرفت علم اشارهء كرده باشد . كتاب به شش بخش تقسيم شده است : ساعتهاى آبى ، ظرفهاى شگفت‌انگيز ، طشت ، ابريق ، حوضها و فوّاره‌ها ، آسيابهاى بالابرندهء آب . اين عناوين نشان مىدهد . كه كتاب از گونهء كتاب فيلون است . به ميانجيگرى اين رساله و آثار فنّى و اطلاعاتى كه از مؤلفان ديگر در دست است مىتوان از آلات مكانيكى مورد استعمال در مشرق‌زمين ، و ساعتهاى آبى ، ارگها و آلات سوت‌زننده و خودكارها و تلمبه‌ها و فوارّه‌ها و آسيابهاى آبى و بادى و ترازوها ، اطّلاعاتى به‌دست آورد . ايرانيان و اعراب ، ساعت آبى مىساختند و ساعتى كه هارون الرشيد براى شارلمانى فرستاد مؤيد اين معنى است ، و ابن بطوطه نيز ، در سفرنامهء خود از ساعت آبى و فوّاره‌يى در مسجد اموى دمشق سخن گفته است . « 1 » در آثار دانشمندان اسلامى ، نوشته‌هاى فراوانى دربارهء ترازو موجود است . فارابى فيلسوف در تقسيم‌بندى خود از علوم ، مقاله‌اى دربارهء علم اجسام وزين دارد - ابن سينا علم اوزان را شاخه‌اى از علم هندسه شمرده است . . . مقاله‌هاى متعددى به ترازوى ايستايى « هيدرواستاتيك » اختصاص دارد كه در آن جسم وزن كردنى مطابق روش « ارشميدس » در آب فرو مىرود - در آثار گذشتگان كارهاى مربوط به مهندسى و راه‌سازى و پل‌سازى و كانال‌كشى و ساختن بناهاى عظيم و دژها ، بطور منظّم و با روش علمى مورد مطالعه و تحقيق قرار نگرفته است . پلى عظيم و تاريخى ياقوت حموى ضمن توصيف آثار ساسانيان از پلى كه به دستور مادر اردشير بنا شده سخن مىگويد و آن دو پل است « يكى در

--> ( 1 ) . بارون كارا دووو : متفكران اسلام ، ج اول ، جغرافيادانان ، علوم رياضى و طبيعى ، ترجمهء احمد آرام ، ص 167 به بعد .