پس از نخستين كوششها ، طبقه‌بندى علوم ، توسط ابن سينا و جمعيّت اخوان الصفا و فخر رازى دنبال شد و سرانجام دقيقترين تقسيم‌بندى به همّت ابن خلدون صورت گرفت . به‌نظر او علومى كه در جهان اسلام تحصيل و تدريس مىشود به قرار زير است : 1 . علوم عقلى : شامل منطق و علوم طبيعى ( طب و فلاحت ) . 2 . الهيات : شامل ساحرى ، طلسمات ، علم اسرار حروف و علم كيميا . 3 . علم مقادير : شامل علم هندسه ، حساب ، موسيقى ، علم نجوم . 4 . علوم نقلى : شامل علم قرآن و تفسير ، علم حديث ، علم كلام ، علم فقه ، علم تصوف ، علم زبان عربى ، مشتمل بر لغت نحو بيان و ادب . البته علومى كه در بالا برشمرديم در همه مؤسسات فرهنگى قرون وسطا بطور منظم تدريس نمىشد ، بلكه هريك از اين رشته‌ها در سازمانهاى رسمى يا خصوصى به اشخاص ذيعلاقه تدريس و از نسلى به نسل ديگر منتقل مىشده است . به‌همين جهت بايد هريك از آنها را جزئى ، از حيات عقلى در جهان اسلامى بدانيم . . . » « 1 » غير از هيأت و نجوم كه دانشمندان اسلامى در راه آن تلاش كرده‌اند ، جغرافيا نيز موضوع تأليفات و تحقيقات متعددى از طرف صاحب‌نظران بوده است . اطلاعات جغرافيايى و وضع راهها و دريانوردى بيرونى در كتاب تحديد نهايات الاماكن ، نخست از دشواريهاى مسافرت و تحقيق در روزگار گذشته سخن مىگويد و سپس مىنويسد : « تحصيل اطلاعات دربارهء جاهاى مختلف زمين ، اكنون بيرون از قياس سهلتر و مطمئنتر شده است ، اكنون گروهى از امكنه را مىيابيم كه در جغرافياى بطلميوسى در شرق امكنه ديگر قرار داده شده در صورتى كه واقعا در مغرب آن امكنه واقع است ، و برعكس . . . تحقيقات جغرافيايى در ميان دانشمندان مسلمان ، نه‌تنها شامل سرزمينهاى اندلس و شمال آفريقا و جنوب اروپا و قسمتهاى مختلف قارهء آسيا مىشد ، بلكه اقيانوس هند و درياهاى مجاور آن را نيز شامل مىشده است . مسلمانان نيز توانستند در قسمتهاى دور از كرانهء درياها سفر كنند و به همين‌جهت

--> ( 1 ) . نقل و تلخيص از كتاب علم و تمدن در اسلام ، تأليف دكتر نصر ، ترجمهء احمد آرام ، از ص 45 به بعد .