اين دوره قد علم كردند و به نشر آراء و نظريات مادّى خود پرداخته‌اند . عهد عباسيان دوران تساهل مذهبى و رشد افكار و انديشه‌ها دورهء دوم ، كه از روى كار آمدن عباسيان تا پايان قرن پنجم دوام يافته است يكى از پرشورترين و درخشان‌ترين دوره‌هاى تاريخ فلسفه و تفكر در عالم اسلام است ، در اين دوره ، ملل و نحل مختلف از بركت دموكراسى نسبى عهد نخستين خلفاى عباسى ، در زمينه‌هاى مختلف به بحث و گفتگو پرداختند مخصوصا در قرن دوم و سوم هجرى به علت شكفتگى و بهبود نسبى كه در حيات اقتصادى و اجتماعى ملل مغلوب پيدا شده بود بيشتر صاحبنظران ، علمى و منطقى فكر مىكردند و در سايهء عقل‌گرايى و توجه به محسوسات و معقولات سعى مىكردند رابطهء علت و معلولى قضايا را از راه مشاهده و تجربه كشف كنند و پرده از روى مجهولات بردارند ، ماديون ، زنادقه ، شكاكان و عقل‌گرايان ، آزادانه آراء و نظريات خود را ابراز مىكردند و مخالفان و دشمنان آنها ، بدون اينكه در مقام آزار و اذيت كسى برآيند با دليل و منطق به رد و قدح نظريات مرتدين مىپرداختند . بحث و مناظره و تحمّل آراء و عقايد ديگران و شنيدن سخن مخالفان ، امرى عادى و طبيعى بود . در شرح حال زكرياى رازى مىخوانيم كه « وى در قرن سوم هجرى در خانهء يكى از رجال رى ، با حضور قاضى شهر و جمعى از بزرگان ، با ابو حاتم رازى به مناظره و گفتگو مىپردازد و عقايد ضدمذهبى خود را آشكارا با دليل و برهان بيان مىكند و هيچكس مزاحم و متعرّض وى نمىشود و هرگز هتك احترامى از اين پزشك عاليقدر و ملحد دانشمند نشده است . » « 1 » دوره سوم يا عصر انحطاط علوم و افكار : مقدمات انحطاط فكرى در عالم اسلام از دورهء خلافت المتوكل على اللّه ( 232 - 247 ) آغاز گرديد . مسعودى مىگويد : « متوكل با عقيدت مأمون و معتصم و واثق مخالفت كرد و جدل و مناظره در آراء را ،

--> ( 1 ) . نگاه كنيد به سيرة الفلسفيّه ، شرح احوال و آثار رازى ، از دكتر مهدى محقق ، ص 62 به بعد .