مرتضى راوندى
286
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي )
پزشكى به تمام كشورهاى سواحل مديترانه مسافرت كرد . « درباره ميزان واقعى تأليفات او اطلاعى در دست نداريم ، در ابتداى قرن سوم ق . م هيأتى از دانشمندان ، 59 كتاب طبى را بهنام « مجموعهء ابقراطى » جمعآورى كردند و همهء آنها را از تأليفات او دانستند ، اما طبق نظر ماكس ولمان ( Max Wellmann ) كه در اينباره متخصّص است فقط دو يا سه كتاب از بين آنها مال اوست و بقيه كه اهميت كمترى دارند گويا از مريدان و پيروان مكتب او باشد . در زمان ابقراط نظريّه چهار عنصرى مورد قبول بود و گمان مىكردند ، بدن انسان از چهار عنصر خاك و آب و هوا و آتش تشكيل يافته است و به اين چهار عنصر ، چهار كيفيّت گرم و سرد و خشك و مرطوب را نسبت مىدادند . اين چهار كيفيّت ، چهار طبع را بهوجود مىآوردند : صفرا ( حاصل از كبد ) سودا ( حاصل از طحال ) بلغم و دم . بقراط كاملا بر اين عقيده بود كه : چهار طبع مخالف سركش * چند روزى شوند باهم خوش چون يكى زين چهار شد غالب * جان شيرين برآيد از قالب لابد ميل داريد بدانيد چگونه طبيب مىتوانست از غلبه يكى از اين طبايع ، بر طبايع ديگر جلوگيرى كند : بهوسيله پرهيز در خوردن غذا ، امساك ، حجامت ، تجويز مواد مهوّع و فصد يعنى همان علم طبى كه قرنها بعد حتى در دورهء « مولير » نيز رايج بوده است ، پيداست كه خود ابقراط به اين وسايل معالجه ايمان كامل نداشته است و توصيه مىكند : « گاهى اوقات بهتر است مريض را به حال خود بگذاريد و هيچ كارى انجام ندهيد به اين طريق ، اگر بيمارى او را درمان نكرده باشيد ، لااقل تجويز بدى هم نكردهايد . » . . . تنها قسمتى از آثار ابقراط كه تقريبا جنبه علمى دارد روش حدس و احتمال او از روى آثار و قراين است . وى كه هيچگونه اطلاعات تشريحى نداشت و از شيمى و فيزيولوژى بىبهره بود ، نه ميزان الحراره در دست داشت و نه دستگاه گوشى اطبّا ، و بالاخره از ملاحظات مربوط به تنفس نيز بىاطلاع بود و « تب » را اصولا مرض جداگانهيى مىدانست مجبور بود كه مريض را با دقت خارق العادهيى معاينه كند و صورت ، چشمها ، زبان ، دستها ، حالت عمومى ، اخلاط و مدفوعات را به دقت وارسى نمايد . خود او چنين مىنويسد : « بايد هرچه را كه مىتوان ديد ، شنيد و احساس كرد ، مورد مطالعه و دقت قرار داد . قضاوت طبيب بهوسيلهء چشم و گوش و دست و بينى به عمل مىآيد ، بايد نگاه كرد ، گوش كرد ، لمس كرد ، بو كشيد و چشيد » و همهء اين مسائل ، موضوع كتابيست كه دربارهء