تلاش روشنفكران در راه بيدارى مردم مقايسهء جمعيت اخوان الصّفا با اصحاب دايرة المعارف در فرانسه تلاش جمعيت اخوان الصفا در راه گردآورى علوم و اطلاعات بشرى ، در قرن چهارم هجرى ( دهم ميلادى ) شباهت زيادى به كوشش اصحاب دايرة المعارف فرانسه در قرن 18 ميلادى دارد ، چه نويسندگان اين كتاب علمى بزرگ بر آن بودند كه تحت سرپرستى ديدرو و دالامبر با همكارى متفكرين بزرگى چون ولتر ، منتسكيو ، كنه ، روسو و ديگران دايرة المعارفى مستدل ، شامل علوم و صنايع و حرف و عاليترين نظريات فلسفى گرد آورند . چون انتشار اين كتاب پرده از روى انديشه‌هاى خرافى بشر برمىداشت و آدميان را با اصول و حقايق مسلم علمى آشنا مىكرد ژزوئيتها ( يكى از فرق مسيحيت ) كه در آن روزگار هنوز قدرت و نفوذ فراوان داشتند ، مدتها از انتشار آن جلوگيرى مىكردند . همانطور كه در عالم اسلام نيز اشاعره و روحانيان قشرى در قرن چهارم با انتشار رسايل جمعيّت اخوان الصفا مخالفت مىكردند ، به همين علت نويسندگان آن رسايل از اعلام نام خويش خوددارى مىكردند . در مبارزه‌يى كه بين روشنفكران فرانسه و ژزوئيتها درگرفته بود ، سرانجام « ديدرو » و ياران او پيروز شدند و چاپ پنهانى كتاب دايرة المعارف به پايان رسيد و در 1780 پنج مجلّد ضميمه و دو جلد فهرست به آن افزوده شد . همانطور كه انتشار كتب اخوان الصفا به بيدارى مردم دانش‌پژوه در قرون وسطا كمك مىكرد انتشار دايرة المعارف فرانسه نيز به علت حملات شديدى كه عليه زورمندان زمان ، و قوانين و نظامات ظالمانهء مذهبى و غيرمذهبى آن عصر شده بود ، عامل مؤثرى در انقلاب كبير فرانسه و تنوير افكار عمومى به‌شمار مىرود .