در بعضى از اين آثار به وجهى كه شايسته امروز باشد هنوز برعهده آيندگان گذارده شده است - بنده سعى مىكنم تا مطالبى كه اهل علم بيان فرموده‌اند چندان بر زبانم تكرار نشود . بيرونى در كتاب « تهديد نهايات الاماكن لتصحيح مسافات المساكن » ، مسائل مهم جغرافياى رياضى را بحث مىكند كه قرنها مقدّم بر عصر اوست ، او مىخواهد نصف النهارى كه از غزنين و مكه مىگذرد به تحقيق مشخص بدارد ، هرچند در آن تاريخ عرض و طول جغرافيايى بغداد را نسبت به مكه مىشناختند ولى بيرونى عرض و طول غزنين و شهرهاى ديگر را به دقت بيشتر تخمين كرد ، براى اينكه ميزان دقت اين رياضىدان و منجم عاليقدر را كه با وسايل بدوى اندازه‌گيرى هزار سال پيش كار مىكرد با امروز بسنجيم كافى است كه طول و عرض جغرافيايى چند شهر را مقايسه كنيم ، خطاى او در اندازه‌گيرى واقعا بسيار ناچيز و دقت او ستايش‌انگيز است . امروز گاهى ما در كشورهاى در حال گسترش از نبودن وسايل مىناليم . . . هيچكس از كمى همت صحبت نمىكند ، اما ابن سينا و رازى و بيرونى وسايل كارشان با امكانات امروز ما قابل مقايسه نبود . آدمى به دقّت ابو ريحان اگر وسايل امروزى را در اختيار داشت ، در دل كهكشانها فرومىرفت و بر ماه و مشترى خيمه مىافكند . در سال گذشته به‌وسيله كامپيوتر محاسباتى برمبناى اعداد نجومى و كسوف خورشيد و محاسبات تقويمها كه در كارهاى ابو ريحان مندرج است در آمريكا صورت گرفت و شتاب زمين را از روى اعدادى كه او داده بود اندازه گرفتند ، مطالعات ، جنبهء تخصصى ، فيزيكى و نجومى دارد . . . از حاصل كارهاى علمى . . . آشكار شد كه آنچه ابو ريحان با چشم سر ديده و در گوشهء ده از راه تفكر و تعمق به حاصل آن دست يافته از ميزان حقيقى سير و شتاب اين كره خاكى زياد دور نبوده . . . ملاحظه دوم بنده درباره آگاهى بيرونى است از يكى از پايه‌هاى اساسى علوم طبيعى يعنى اصل سرعت و شتاب و اينكه بيشترين و كمترين سرعت ( به اصطلاح ماكزيمم و مىنيمم ) وجود دارد . . . البته در ژرفاى اين سخن نبايد مبالغه كرد مفهوم رياضى دقيق و كامل Differentiel و مشتق ، از اكتشافات بزرگ نيوتون انگليسى و لايب‌نيتز آلمانى است اما مگر مىشود فراموش كرد كه شش قرن پيش از اين دو نابغهء جهانى ، مردى پژوهنده و متفكر ، ذهن خودش را از ميان جنگهاى سلطان محمود و سپاهيان هند بر آسمان پرواز مىدهد و مىگويد : پس اگر امر بر چنين منوال باشد معلوم مىگردد كه كندى در دو طرف امر ، ايجاد مىشود و حداكثر كندى در آن باشد ، سپس به سمت سرعت مىگرايد و حداكثر آن