سرعت در حضيض مىباشد و سپس به سمت كندى مىگرايد ( قانون مسعودى ، ج 2 ، ص 666 ، چاپ حيدرآباد ) بنده گمان دارم كه ريشه اصلى علمى Differentiel در ذهن بيرونى وجود داشته . . . در كتاب التفهيم فى صناعة التنجيم در قسمت « ما الواحد » بيرونى شرحى نوشته است كه از نظر رياضيات عصر ما ، قابل تحسين است . . . آنچه كه توجه مرا جلب كرد اين معنى بود كه استاد ، واحد را تنها عددى در سلسله اعداد مورد بحث مىداند كه نسبت به دو عمل معيّن لايتغيّر است يعنى اعمال ضرب و تقسيم در ماهيت او تغييرى نمىدهد . . . همچنين ابو ريحان واحد را زاينده و سازنده و سرچشمه مىداند . . . بيرونى يكى از نخستين دانشمندانى است كه اهميت علوم رياضى را در مطالعه قوانين فيزيكى و اهميت تجربه عينى شناخت . . . وى پيشرو حكمايى مانند « بيكن و دكارت و از نظرى همپايه علماى فيزيك قرون 18 و 19 » است . محصول فكرى بيرونى « محصول فكرى بيرونى عصارهء امتزاج به معرفت هند و ايران و يونان و كشورهاى اسلامى در زمان اوست با اين تأكيد كه انديشه پژوهنده‌اش ، در همه‌جا ، روى دانسته‌هاى عصر او و بعد از او اثر گذاشته است » . ابو ريحان بيرونى از متفكران پيشروى بود كه در هيأت بطلميوس شك كرد كه زمين ساكن و مركز جهان آفرينش و قطب سياحان افلاك است . او از نخستين پژوهندگان دلير بود كه اين ديهيم امتياز را از سر زمين برداشت . ابو ريحان دانشمند تجربى بود ، چنان كه در حل بعضى معادلات جبر و مقابله و معمول آن زمان ، ترازو به كار برد . . . از آثار بيرونى چنين برمىآيد كه در ميان نوابغ جهان بخصوص بزرگان عالم اسلام ، او از چند نظر بسيار ممتاز و پيشرو و به راستى دارنده بعضى صفات بزرگ دانشمندان قرنهاى 17 و 18 و نوزدهم است ، شك علمى و طغيان عليه فيزيك و منطق ارسطو ، تأكيد روى تجربه و شهود ، پژوهندگى در مرز دانشها و يك نوع تحرّك ( ديناميسم ) در طلب دانش . . . بيرونى در پرواز است و براى او آنچه دريافته وسيله است براى رسيدن به ناشناخته‌ها . . . پرسشهاى ابو ريحان از ابن سينا و مباحثات آن دو دانشمند از ديد اجتماعى و تاريخ علم بسيار گرانبهاست ، اين مكاتبات اهميت گفت و شنود ( Dialog ) را ميان اهل علم در جهان اسلام هزار سال پيش به خوبى مىرساند . . . فى المثل قسمتى از سؤال دوّم ابو ريحان و جواب شيخ الرئيس از روى كتاب شرح حال ابو ريحان ( به قلم علامهء فقيد