بيش از قياس منطقى ارزش قايل بود و اگر از طرف ديگر شرافت روحى و بزرگ منشى زندگى و گستردگى آثار و ملايمت اخلاقى و هنر برجستهء نويسندگى او را در نظر بگيريم نمىتوانيم جز اين نتيجه‌اى بگيريم كه بايد وى را يكى از بزرگترين نمايندگان انديشه بشرى در قرون وسطا بدانيم . » « 1 » مقام ادبى فارابى . . . محصول ادبى فارابى نيز همچون كندى بسيار فراوان بود از آثار فراوان او فقط چهل تأليف برجاى مانده است كه 31 تا به عربى است و 6 تا به ترجمهء عبرى و 2 تا به ترجمه لاتينى . از آثار موجود عربى وى كتاب الموسيقى است كه مورد تحقيق « كوز گارتن » قرار گرفته و ديگر كتاب مدينه فاضله است كه اداره و فرمانروايى جهان به دست حكيمان سپرده شده است . از آثار فراوان فارابى جز معدودى به‌دست ما نرسيده است تا از آن بتوانيم دربارهء وضع علمى و فلسفى در آن زمان داورى كنيم و از روى آن بتوانيم اندازهء اصالت و ابتكار فلاسفهء بعدى همچون ابن سينا و ابن رشد را معلوم سازيم . فارابى دشوارنويس بود و آثار او را با كارهاى هنرمندانه ابن سينا نمىتوان مقايسه نمود . « 2 » نظريات فارابى « ما مشاهده مىكنيم كه موجودات طبيعى با يكديگر تضاد و تقابل دارند هريك درصدد از بين بردن ديگرى است ، هنگامى كه موجودى تولد پيدا مىكند ، طبيعت به او وسيله حفظ موجوديت و دور راندن آنچه را كه مخالف آن است عطا مىكند . همچنين به او اين قابليت را مىبخشد كه ضد خود را از پا درآورد و آن را به صورت چيزى قابل جذب براى نوع خود مبدل سازد ، و موجودات ديگر را در خدمت خود گيرد تا از اين راه مدت زيست خود را درازتر كند و چنان است كه گويى هريك در ديگرى چيزى جز طمعه‌اى براى خود نمىبيند و استفاده كامل از حق زندگى را تنها مخصوص خود مىداند ، جانورانى به جانوران ديگر حمله مىكنند و بدان مىماند كه غريزهء طبيعى به آنان فرمان مىدهد كه حق زيستن را تنها مخصوص خود بدانند ، زندگى آنها جنگ و نزاعى دائمى است ، آنكه چندان قدرت دارد كه بر ديگران مسلط شود ، كسى است كه از حيات به صورت كامل بهره‌بردارى مىكند . . . از اينجا چنين نتيجه مىگيرند كه سعادتمندترين مردم كسى است كه نيرومندتر باشد و بيشتر بتواند

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 161 به بعد . ( 2 ) . بارون كارادووو ، متفكران اسلام ، ج چهارم ، فلسفه مدرسيگرى و علم كلام ، ترجمهء احمد آرام ، ص 11 .