منتشر شد . . . » « 1 » خدمات فرهنگى ابن مقفّع ابن مقفع كسى است كه بسيارى از كتب فارسى را به عربى برگردانيده است « كتاب التاج در سيرت انوشيروان و كتاب خداينامه در سير ، كتاب آئين‌نامه ، كتاب كليله و دمنه ، كتاب مزدك ، كتاب الادب الكبير ، كتاب الادب الصغير ، كتاب اليتيمه در رسائل . . . ابن النديم آنجا كه « بلغاى عشرهء ناس » را نام مىبرد عبد الله بن مقفع را نخستين آنان مىشمارد . . . » « 2 » ابن مقفع در باب برزويهء طبيب « 3 » مىگويد ، ملل و نحل مختلف عالم هريك دين خود را بهترين و مقدسترين اديان مىشمارند و ساير اديان را تخطئه مىكنند : « رأى هريك بر اين مقرر كه من مصيبم و خصم من مبطل . » بهترين راه سعادت و رستگارى آدميان سپس مىگويد پس از سالها مطالعه و تحقيق بر آن شدم كه دنبال اعمال خير بروم « . . . و به آنچه ستودهء عقل و پسنديدهء طبع است اقبال كنم ، پس از رنجانيدن جانوران و كشتن مردمان ، از كبر و خشم و خيانت و دزدى ، احتراز نمودم و زبان را از دروغ و فحش و بهتان و غيبت بسته گردانيدم . از ايذاء ، مردمان ، و دوستى دنيا و جادويى و ديگر منكرات پرهيز واجب ديدم و تمنى رنج غير ، از دل دور انداختم و در معنى بعث و قيامت و ثواب و عقاب بر سبيل افترا هيچ‌چيز نگفتم و از بدان ببريدم و به نيكان بپيوستم و رفيق خويش صلاح و عفاف را ساختم . » با اينكه نيم قرن قبل از مقفع اساس فرقه معتزله ريخته شد ، ولى فعاليت اساسى اين جماعت و مبارزه جدّى آنان با بعضى افكار خرافى از عصر مقفع به بعد آغاز شده است و مراد از انتشار كتب و آثار گوناگون ، در اين دوره مبارزه با فكر تفوق نژاد عرب و سست كردن بنيان عقايد و تعصّبات مذهبى و تأمين آزادى قوم ايرانى بوده است . قسمت اعظم عمر اين دانشمند مبارز ، در عهد بنى اميه سپرى شد و چون ناظر مظالم و فجايع اعراب نسبت به موالى بود ، در نهان و آشكارا با معتقدات غلط و با كسانى كه دين را وسيلهء تحقير ديگر ملل قرار داده بودند به شدت مبارزه نمود .

--> ( 1 ) . تاريخ علم كلام ، علامه شبلى نعمانى ، ترجمهء فخر داعى ، ص 24 . ( 2 ) . نگاه كنيد به لغت‌نامهء دهخدا ، ص 352 . ( 3 ) . نگاه كنيد به كتاب كليله و دمنه ، باب برزويه طبيب .