آثار ابن مقفّع از آثار فكرى او ، آنچه تاكنون در دست است كتاب الادب الصغير ، الادب الكبير ، و رسالة الصحابه و كليله و دمنه مىباشد . كتاب الادب الصغير حاوى اندرزهاى فلسفى و اخلاقى است . در كتاب الادب الكبير در طى هر فصل يكى از مسائل اجتماعى مطرح شده است . در اين كتاب وى از نقايص دستگاه حكومت ، مظالم حكمرانان و كشاكش عقل و دين سخنها گفته است . در كتاب رسالة الصّحابه ، ابن مقفع ، رفتار درباريان و اطرافيان خلفا را مورد حمله قرار مىدهد و مىگويد قطع نظر از امور مذهبى ، كليهء مسائل اجتماعى بايد به دست دولت و با توجه به اوضاع زمان و مكان منظم و مرتب گردد . وى اطاعت كوركورانه سربازانى را كه مىگفتند « اگر امير المؤمنين امر كند كه در نماز پشت به قبله كنيم اطاعت خواهيم كرد ، مورد سرزنش و انتقاد قرار مىدهد . و براى نخستين بار در جهان اسلامى به استقلال فكر و حكومت عقل ، و آزادى انديشه نزديك مىشود . ابن قتيبه ، ضمن بررسى در آثار ابن مقفّع ، كتاب اليتيمه را از كتاب الادب الكبير به كلى جدا مىداند و باقلانى در اعجاز القرآن مىگويد : « گروهى مدعى هستند ، كه ابن مقفع با قرآن معارضه نموده و كتابى مانند قرآن نوشته است و مراد آنها « الدرة اليتيمه » است . » مقصود مقفع از ادب ، تهذيب نفس و اخلاق است . جاحظ در وصف اين مرد مبارز مىگويد : « او كريم ، سخى ، شجاع و سوارى توانا و زيبا و خوش‌رو بود ، مردم از ادب و مكارم اخلاقى او تعجب كردند و از او پرسيدند كدام شخص تو را تربيت نمود ، پاسخ داد نفس من ، چون نيكى ديگران را ببينم تقليد مىكنم و چون زشتى را مشاهده كنم مىپرهيزم . » كتب و آثار او دليل حسن اخلاق و بزرگوارى اوست . در كتاب الادب الصغير سخنان حكمت‌آميزى در تهذيب اخلاق و تربيت نفس مىگويد از جمله اينكه : « چهار چيز است كه اندك آنها را نمىتوان خرد و ناچيز شمرد : آتش ، بيمارى ، دشمن و قرض » ، يا اينكه مىگويد : « زيان را نمىتوان ضرر دانست اگر نتيجه آن سود باشد ، سود را هم نمىتوان نفع خواند اگر عاقبت آن زيان باشد . » تعاليم ابن مقفع در كتاب « الادب الصغير » با هم پيوستگى و ارتباط ندارد و چه بسا كه يك دستور اقتصادى را در جنب يك پند اخلاقى ذكر مىكنند .