به‌طور كلى ، اهل استدلال مىگفتند كه اگر فصاحت و بلاغت ، دليل « من جانب اللّه » و آسمانى بودن كتاب است ما مىگوئيم همگى كتب مشهوره كه از روزگار قديم به زبانهاى يونانى و لاتين و فرانسوى و انگليسى و فارسى و چينى و هندى به رشتهء تحرير درآمده است و تاكنون كسى مانند آنها را ننوشته است ، جملگى از جانب خداست و ساخته و پرداختهء آدميزاد نيست . علاوه‌بر آن مخالفان مىگفتند كه اگر علماى اسلام مىگويند عبارت قرآن از جهت لفظ و معنى بر تمامى كتب جهان رجحان دارد ، براى اثبات اين معنى ، بر آنها فرض و واجب است كه نخست دامن همت بر كمر زنند و كليهء زبانهاى جهان را به خوبى فراگيرند و سپس در مقام مقايسهء كتب مذهبى ، فلسفى ، علمى و ادبى عالم ، با قرآن برآيند ، و چون اين كار را نكرده‌اند ادعاى آنان قابل قبول نيست . در طى قرن دوم و سوم هجرى از بركت دموكراسى نسبى كه بر جهان اسلامى سايه افكنده بود عقايد و نظريات جالبى از طرف محققان و صاحب‌نظران ، راجع به مسائل مذهبى و فلسفى ابراز گرديد . در زمان خلافت هارون الرشيد به‌واسطه قوت گرفتن معتزله عقيده به خلق قرآن رواج كلى پيدا كرد ، ولى قدرت و تعصّب اين خليفه مقتدر مانع از آن بود كه معتزله علنا اين رأى را اظهار كنند ، مخصوصا كه رشيد هركس را كه به اين عقيده تظاهر مىكرد به سختى مىكشت . در عصر مأمون ، چنان كه در صفحات پيش گفتيم ، عقيدهء به خلق قرآن علنى شد و اين خليفه نه‌تنها جانب گروندگان به اين عقيده را گرفت بلكه در اين مرحله بخصوص ، به سختى و تعصّب قدم برداشت و او و زيردستان همفكرش موجبات آزار مخالفين را فراهم آوردند و « محنه » يعنى تحقيق و آزمودن عقيده ، كار قضاة و شهود و محدثين را به سختگيرى و زجر كشانيد . مقاومت احمد بن حنبل كسى كه بيش از همه در نگاهدارى عقيدهء قديم خود ، و مخالفت با رأى مأمون و معتزله پافشارى كرد امام احمد بن حنبل بود . . . تا آنجا كه او را با غل و زنجير پيش مأمون ، كه در شام بود ، روانه كردند ولى قبل از آنكه امام احمد بن حنبل به حضور مأمون برسد خبر مرگ خليفه ، در راه رسيد ، و گماشتگان مأمون ، امام را به بغداد مراجعت دادند .