آشنائى با تنى چند از متفكران و صاحب‌نظران اين دوران آراء فلسفى زكريّاى رازى محمد بن زكرياى رازى ( متوفى به سال 313 ) پزشك و فيلسوف رافضى است كه غير از رشتهء طب در فلسفه نيز آراء و نظريّات مهمى دارد . وى جهان را مركب از پنج گوهر ازلى مىدانست : عقل فعال ، روح ، ماده ، مكان و زمان ، به عقيدهء او زمان و مكان و حركت و جسم بىنهايت قديم است و زمان جوهرى است دونده و بىقرار . زكرياى رازى داراى عقايد مادى و از اصحاب هيولى است و معتقد است ، هيولى داراى اجزاء بسيط ذى ابعاد است ، و مىگويد عقل نمىپذيرد كه ماده و مكان آن ، ناگهان بدون اينكه سابقا ماده يا مكان وجود داشته باشد پديد آيد . « 1 » « رازى در فلسفه و الهيّات و ماوراء الطبيعه و مجادلات مذهبى و فلسفى نيز كتبى نوشته و با آنكه متهم به مانويت است ، در كتب او ، و مجادلات وى با « سيس » ( از پيروان مانى ) نظريّات فلسفى وى ديده مىشود ، ولى بيرونى از شيفتگى رازى به كتب مانى سخن مىگويد . آثار فلسفى رازى قرنها ، چنان كه بايد مورد توجه نبود ، تا آنكه در قرن بيستم اهميّت آنها دگربار ، مورد توجه قرار گرفت ، آراء فلسفى او غالبا مخالف آراء ارسطو بود و به همين جهت مورد طعن پيروان ارسطو واقع گرديد . رازى بر خلاف متفكّرين مسلمان پيرو ارسطو ، امكان توفيق بين فلسفه و دين را نفى مىكند و نيز « رسائل فلسفيّه » و ديگر آثار او ، در ردّ اديان و مذاهب ، باعث حملات شديد مؤلفين ديگر شده است ، از جمله اين تأليفات « مخاريق الانبياء » و « فى نقض الاديان » است كه قسمتهايى از كتاب اخير در كتاب

--> ( 1 ) . علوم عقلى ، دكتر ذبيح إله صفا ، ص 161 .